W dniach 28 maja, 4 i 11 czerwca 2013 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał trzy wyroki w sprawach przeciwko Polsce, w których analizował zasadność skarg pod kątem: naruszenia prawa do wolności, powstałego na skutek umieszczenia skarżącej wbrew jej woli w szpitalu psychiatrycznym, prawa do rzetelnego procesu sądowego,
…które miało zostać naruszone na skutek odmowy przesłuchania świadka, a także naruszenia prawa do obrony wskutek nieuwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie mu obrońcy z urzędu, którego zadaniem było przygotowanie kasacji do Sądu Najwyższego.
Sprawa Baran przeciwko Polsce
W dniu 28 maja 2013 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał wyrok w sprawie Baran przeciwko Polsce (skarga nr 53315/09). Trybunał w orzeczeniu tym analizował zasadność skargi pod kątem zarzucanego naruszenia prawa do wolności. Skarżąca Jadwiga Baran podniosła, iż sąd zajmujący się jej sprawą nie zbadał prawidłowo, czy naruszono jej prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego, w związku z faktem, iż poddano ją przymusowej hospitalizacji w klinice psychiatrycznej. Jadwiga Baran przebywała w niej przez jedenaście dni. Ponadto skarżąca twierdziła, iż ??sądy krajowe nie przyznały jej odpowiedniej rekompensaty za szkody, jakie poniosła na skutek bezprawnego pozbawienia wolności. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 5 ust.5 Konwencji. Przeciwko Jadwidze Baran toczyło się postępowanie karne o znęcanie się nad siostrą. Podczas rozprawy w dniu 10 października 2002 roku skarżąca zachowywała się agresywnie i obraźliwie w stosunku do przewodniczącego składu sędziowskiego, w związku z czym została ukarana za naruszenie powagi sądu i ubliżanie sądowi. Po zatrzymaniu przez policję nadal zachowywała się wulgarnie i agresywnie. Z tego powodu podano jej środki uspakajające, a następnie poddano przymusowemu leczeniu. Kontroli legalności pozbawienia wolności skarżącej w pierwszej kolejności – z urzędu, w trybie opiekuńczym – dokonał Sąd Rejonowy w Pruszkowie. Sąd ten w dniu 14 października 2002 roku wydał postanowienie o przeprowadzeniu badań psychiatrycznych w celu ustalenia, czy hospitalizacja skarżącej była uzasadniona. Ekspertyza przedstawiona sądowi 16 października 2002 roku wykazała, że umieszczenie jej w szpitalu było konieczne. Skarżąca została zwolniona ze szpitala dopiero w dniu 21 października 2002 roku. Następnie Sąd Rejonowy w Pruszkowie badając sprawę skarżącej jako sąd opiekuńczy, w postanowieniu z dnia 2 czerwca 2004 roku, stwierdzającym zasadność przyjęcia skarżącej do szpitala, wydanym w oparciu o art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 roku o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 1994 roku, Nr 111, poz. 535, z późn. zm.) ponownie powołał się na opinię psychiatryczną z dnia 16 października 2002 roku. Mimo to Sąd Okręgowy w Warszawie rozpoznając apelację skarżącej od orzeczenia sądu I instancji, uzupełniwszy postępowanie dowodowe doszedł do wniosku, że pozbawienie wolności skarżącej było nielegalne. Sąd II instancji stwierdził, iż skarżąca nie cierpiała na chorobę psychiczną, a jedynie wykazywała pewne cechy osobowość paranoidalnej, w związku z czym jej zachowanie w sądzie w 2002 roku miało charakter jednorazowy i nie uzasadniało stosowania przymusowej hospitalizacji. W dniu 30 września 2005 roku skarżąca na drodze powództwa cywilnego zażądała od Skarbu Państwa oraz kliniki psychiatrycznej, w której przebywała, odszkodowania za jej bezprawne odizolowanie. W tej jednak sprawie sądy zarówno I jak i II instancji stwierdziły, że nie doszło do złamania prawa i dlatego nie przyznały skarżącej żadnego odszkodowania. Trybunał rozpoznając skargę Jadwigi Baran przypomniał, iż w myśl art. 5 ust. 1 Konwencji, każde pozbawienie wolności musi być „zgodne z prawem”. Wyjaśniając ten termin stwierdził, iż Konwencja w tym punkcie w zasadniczej mierze odsyła do prawa krajowego i ustanawia obowiązek przestrzegania istniejących w nim zarówno materialnoprawnych jak i procesowych gwarancji sądowej kontroli decyzji pozbawiających wolności. Skoro więc Sąd Okręgowy w Warszawie orzekł, że umieszczenie skarżącej w klinice psychiatrycznej było niezgodne z prawem krajowym, to należy uznać, iż w powyższej sprawie naruszono art. 5 ust. 1 Konwencji. Trybunał przypomniał także, że prawo do odszkodowania przewidziane w art. 5 ust. 5 Konwencji wymaga, aby naruszenie któregokolwiek z pozostałych ustępów tego przepisu zostało ustalone przez władze krajowe. Biorąc więc pod uwagę treść wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, oddalającego powództwo cywilne skarżącej, także i w tym przypadku Trybunał stwierdził naruszenia artykułu 5 ust. 5 Konwencji. Z uwagi na powyższe Trybunał przyznał skarżącej kwotę 6 tyś. euro tytułem słusznego zadośćuczynienia.
Sprawa Kostecki przeciwko Polsce
W dniu 4 czerwca 2013 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał wyrok w sprawie Kostecki przeciwko Polsce (skarga nr 14932/09). Trybunał w orzeczeniu tym analizował zasadność skargi pod kątem zarzucanego naruszenia prawa do rzetelnego procesu sądowego. Skarżący Rafał Kostecki zarzucił sądowi, że nie przesłuchał świadków, których zeznania stanowiły główny dowód świadczący o jego winie. Ponadto przedmiotem skargi była odmowa sądu uwzględnienia wniosku skarżącego o przesłuchanie trzynastu świadków. Z uwagi na powyższe, w ocenie skarżącego, doszło do naruszenia artykułu 6 ust. 1 oraz art. 6 ust. 3 lit. d Konwencji. Ostatecznie sąd I instancji skazał skarżącego za handel narkotykami, opierając się głównie na dowodzie z zeznań świadka Ł.K., które zostały odczytane, choć w ocenie skarżącego były nieprawdziwe. Sąd oddalił wniosek skarżącego o przesłuchanie tego świadka z zastosowaniem międzynarodowej pomocy prawnej, uznając, iż wniosek ten nie mógł zostać zrealizowany z uwagi na fakt, iż nie był znany aktualny jego adres. Oddalając zaś wniosek skarżącego o przesłuchanie 13 świadków Sąd uzasadnił swoją decyzję tym, iż zeznania tych osób nie wniosłyby nic nowego do sprawy. Sąd odwoławczy podzielił rozważania sądu I instancji w tym zakresie. Mimo to skarżący nadal twierdził, że polskie sądy nie zastosowały wszelkich dostępnych środków, aby zapewnić obecność Ł.K. na rozprawie. Sprawa Rafała Kosteckiego była rozpoznawana również przez Sąd Najwyższy, który nie zakwestionował sposobu przeprowadzenia postępowania dowodowego przez sąd I instancji. Trybunał rozpoznając niniejszą skargę powołał się na swoje wcześniejsze orzecznictwo poświęcone zasadom odczytywania zeznań świadków i stwierdził, iż oceniając tego typu przypadki należy brać pod uwagę nie tylko prawo do obrony oskarżonego, ale również interesy społeczeństwa oraz ofiar przestępstw, które wymagają tego, by zwalczanie przestępczości było skuteczne. Dlatego też Trybunał przyznał, iż choć co do zasady wszystkie dowody w postępowaniu karnym powinny zostać przeprowadzone przed sądem w obecności oskarżonego w toku publicznej rozprawy z zachowaniem zasad kontradyktoryjności, to jednak są również możliwe wyjątki od tej reguły. Po to jednak, aby miały one uzasadniony charakter, nieobecność świadka musi wynikać z realnej, poważnej przyczyny. W omawianej sprawie taka przyczyna istniała, ponieważ policja nie była w stanie ustalić aktualnego adresu świadka Ł.K. Z tego samego powodu wniosek o zastosowanie międzynarodowej pomocy prawnej także nie mógł być zrealizowany. Ponadto Trybunał przypomniał, iż nie jest jego rolą ponowna ocena materiału dowodowego dokonana już przez sądy krajowe, bowiem to, czy konkretny dowód może zostać dopuszczony w procesie sądowym zależy od prawa krajowego. W związku z tym faktem Trybunał nie zajmował się kwestią, czy ewentualne przesłuchanie trzynastu świadków, których powołania domagał się skarżący, miałoby jakiekolwiek znaczenia dla rozstrzygnięcia jego sprawy. Z uwagi na powyższe Trybunał doszedł do wniosku, iż brak możliwości przesłuchania świadka Ł.K. na rozprawie przez Rafała Kosteckiego, a także inne zarzuty zgłaszane przez niego nie świadczą o tym, iż zostało naruszone prawo skarżącego do obrony. Dlatego też Trybunał uznał, że nie doszło w tej sprawie do naruszenia artykułu 6 ust. 1 w związku z artykułem 6 ust. 3 lit. d Konwencji.
Sprawa Kowalski przeciwko Polsce
W dniu 11 czerwca 2013 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał wyrok w sprawie Kowalski przeciwko Polsce (skarga nr 43316/08). Trybunał w orzeczeniu tym analizował zasadność skargi pod kątem zarzucanego naruszenia prawa do rzetelnego procesu sądowego. Skarżący Daniel Kowalski podniósł, iż sąd odmawiając mu przyznania obrońcy z urzędu, którego zadaniem było przygotowanie kasacji do Sądu Najwyższego, naruszył art. 6 ust. 1 oraz art. 6 ust. 3 lit. c Konwencji. W dniu 16 października 2007 roku Sąd Rejonowy w Sieradzu wydał wyrok skazujący Daniela Kowalskiego na karę pozbawienia wolności. Skarżący odwołał się od wyroku. Sąd Okręgowy w Sieradzu wyrokiem z dnia 23 stycznia 2008 roku utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Odpis wyroku sądu odwoławczego został wysłany do skarżącego w dniu 12 lutego 2008 roku i w bliżej nieokreślonym dniu został mu doręczony. W dniu 12 marca 2008 roku do Sądu Okręgowego w Sieradzu wpłynął wniosek Daniela Kowalskiego o przyznanie mu obrońcy z urzędu, którego zadaniem miało być przygotowanie kasacji do Sądu Najwyższego. W dniu 18 marca 2008 roku Sąd Okręgowy w Sieradzu nie uwzględnił powyższego wniosku stwierdzając, że termin do wniesienia kasacji upłynął w dniu 14 marca 2008 roku. Powyższa decyzja nie podlegała zaskarżeniu. Trybunał rozpatrując powyższą sprawą w pierwszym rzędzie odwołał się do wyroku w sprawie Wersel przeciwko Polsce (skarga nr 30358/04), który także odnosił się do zagadnienia przyznania skarżącemu obrońcy z urzędu celem sporządzenia kasacji do Sądu Najwyższego. Ponownie zauważył, że gwarancje zawarte w art. 6 ust. 3 lit. c Konwencji stanowią przejaw prawa do rzetelnego procesu, które ujęte zostało w ustępie 1 tego samego artykułu. Ponadto Trybunał przypomniał, że prawo oskarżonego do bezpłatnej pomocy prawnej, określone w artykule 6 ust. 3 lit. c Konwencji, jest jednym z elementów nierozerwalnie związanych z pojęciem rzetelnego procesu. Konwencja stanowi, iż po to, żeby oskarżony mógł z niego skorzystać muszą być spełnione dwa warunki: brak „wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy prawnej” oraz „dobro wymiaru sprawiedliwości”. Dlatego też zdaniem Trybunału sąd krajowy rozpoznając wniosek skarżącego był zobligowany do zbadania, czy powyższe okoliczności zachodzą w jego sprawie. Stwierdził jednocześnie, iż Daniel Kowalski wciąż miał jeszcze możliwość złożenia kasacji do Sądu Najwyższego. Niezależnie bowiem od tego, czy upłynął już, przewidziany przez Kodeks postępowania karnego, 30 dniowy termin do wniesienia kasacji, skarżący mógł jeszcze wystąpić z wnioskiem o przywrócenie tego terminu. Po to jednak, by jego wniosek w tej sprawie mógł okazać się skuteczny, powinien jednocześnie dopełnić czynności, która miała być w tym terminie wykonana, a zatem i w tym przypadku nie mógł działać samodzielnie bez pomocy obrońcy z urzędu. Oznacza to, że skarżący musiałby samodzielnie ponieść koszty pomocy prawnej w sytuacji, gdy sąd krajowy nie rozstrzygnął, czy był w stanie to uczynić. W związku z powyższym, uwzględniając całokształt omawianej sprawy, Trybunał orzekł, że w przedmiotowej sprawie doszło do naruszenie artykułu 6 ust. 1 w związku z artykułem 6 ust. 3 lit. c Konwencji. Z uwagi na powyższe przyznał skarżącemu kwotę 2 tyś. euro tytułem słusznego zadośćuczynienia.
Orzeczenia dostępne są w języku angielskim w bazie orzeczniczej Trybunału (www.echr.coe). Przekazując informacje w zakresie bieżącego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach przeciwko Polsce zachęcamy Państwa również do korzystania z naszej strony internetowej (www.ms.gov.pl). Publikowane tam informacje mają na celu między innymi popularyzowanie wiedzy w zakresie ochrony praw człowieka oraz działalności Trybunału w celu dostosowania praktyki polskiego wymiaru sprawiedliwości do standardów Rady Europy. Znajdziecie tam Państwo podstawowe informacje dotyczące działalności Trybunału, tekst Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, podstawowe informacje formalno ? prawne dotyczące skargi, uzupełnianą przez nas systematycznie bazę przetłumaczonych na język polski orzeczeń Trybunału oraz analizy, opracowania i wynikające z orzecznictwa Trybunału standardy, jak również informacje dotyczące wykonywania wyroków wydanych w sprawach przeciwko Polsce.
