Hans Petter Graver: Sędziowie pod presją i obowiązek stawiania oporu (ang., Verfassungsblog.de)
Prof. Hans Petter Graver, profesor w Instytucie Prawa Prywatnego Uniwersytetu w Oslo,w swoim opublikowanym na stronie Verfassunsblog. de artykule, poświęconym próbom demontażu systemu sądownictwa w USA przez administrację prezydenta Donalda Trumpa, porównuje sytuację sędziów amerykańskich i ich postawy z wątłym, ale faktycznie stawianym oporem nielicznych sędziów niemieckich w hitlerowskiej Rzeszy. Odnotowuje też, jako ważne i optymistyczne zjawisko, aktywizm polskich i węgierskich sędziów w ostatnich latach. Szczególnie – dobrze zorganizowany opór sędziów polskich.
Przytaczamy kilka fragmentów w tłumaczeniu na polski oraz całość – po angielsku. (pr)
Czego amerykańscy sędziowie mogą się nauczyć z doświadczeń niemieckich
Administracja Trumpa jest zaangażowana w bitwę o „sposób rządzenia” amerykańskim społeczeństwem. Podczas swojej kampanii prezydenckiej, w marcu 2023 r., Donald Trump ogłosił 10-punktowy plan demontażu „głębokiego państwa”. Według Claremont Institute, think tanku, który pracuje nad „nauczeniem zasad założycielskich Ameryki przyszłych myślicieli i mężów stanu Ameryki”, Stany Zjednoczone zostały przejęte przez „głębokie państwo”, wysoce wykształconą postępową elitę, która rządzi w oparciu o merytokrację, a nie demokrację. Apel jest wezwaniem do „powrotu do zasad założycielskich Ameryki i obrony amerykańskiego stylu życia”, które „były oblężone przez postępową ideologię i politykę odgórnie oraz erozję społeczną od dołu”. Jest to program nie mniej niż rewolucyjny.
Chociaż batalia nie jest skierowana przede wszystkim przeciwko sądom, sędziowie mogą szybko się zaangażować. Wielu postrzega je jako główną linię obrony liberalnego porządku. Zwolennicy ataków na ustalony porządek argumentują, że sędziowie przekraczają swój mandat, jeśli ograniczają władzę prezydenta. Elon Musk wezwał nawet do impeachmentu i usunięcia kłopotliwych sędziów. Czy jest coś, czego amerykańscy sędziowie mogą się nauczyć z doświadczeń swoich niemieckich kolegów z lat 30.? Było to również państwo liberalne, które zostało szybko przejęte i zdemontowane przez silną władzę wykonawczą. Wbrew temu, co się powszechnie przyjmuje, reżim początkowo spotkał się z pewnym sprzeciwem ze strony tradycyjnie silnego sądownictwa, które jednak rozpadło się i stało się instrumentem ustanowionego systemu. […]
Niemieccy sędziowie działali zgodnie z panującym w sądownictwie zwyczajem nieangażowania się w politykę, gdy reżim podejmował działania mające na celu ograniczenie sądownictwa i jego niezależność. Nie protestowali czynnie, nie wychodzili na ulice, nie angażowali się w ostrzeganie obywateli. Nie dotyczy to tylko Niemiec ani XX wieku. Wręcz przeciwnie, większość sędziów niechętnie angażuje się w to, co postrzegają jako politykę i wydaje się, że postrzegają bezczynność jako niezbędną część roli sędziowskiej.
W ostatnich dziesięcioleciach mogliśmy obserwować reakcje sądownictwa na regres demokracji zarówno na Węgrzech, jak i w Polsce. Podczas gdy sędziowie na Węgrzech zdawali się przyjmować typowe powściągliwe podejście, polskie sądownictwo stało się wzorcowym przykładem mobilizacji.
Odważne działania polskiego sądownictwa przyczyniły się do zmiany tej zasady. Nie można już twierdzić, że bierność jest wymogiem władzy sądowniczej. W sprawie Żurek przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że
„Ogólne prawo sędziów do wolności wypowiedzi w sprawach dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości może zostać przekształcone w odpowiadający mu obowiązek wypowiadania się w obronie praworządności i niezawisłości sędziowskiej, gdy te podstawowe wartości są zagrożone”. (pkt 222)
Sędziowie mają teraz obowiązek protestować, gdy atakowana jest praworządność i niezawisłość sędziowska.
Coraz częściej możemy zaobserwować nowe zjawisko polegające na tym, że sędziowie angażują się w otwarte działania polityczne w obronie praworządności. Węgierscy sędziowie niedawno masowo protestowali przeciwko reformom sądownictwa, które mogłyby podważyć niezawisłość sędziowską. Opór sądowy można zdefiniować jako działania sędziów – indywidualne i zbiorowe, w sądzie i poza nim – podejmowane w celu przeciwstawienia się różnym działaniom politycznym, które mają na celu podważenie niezawisłości sędziowskiej i są niezgodne z prawem (Bojarski 2025, w przygotowaniu). Wzrost protestów ze strony sądownictwa przeciwko atakom na praworządność pokazuje, że opór sądowy może przybierać różne formy. To, czego możemy się nauczyć od polskich sędziów, to skala i czas trwania ich oporu, udział wszystkich szczebli sądownictwa, współpraca z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i całym kompleksem prawnym, wsparcie publiczne, strategia i różnorodny zestaw narzędzi oporu. Dzisiejsi sędziowie są znacznie lepiej przygotowani niż sędziowie niemieccy. […]
Więcej, w języku angielskim na monitorkonstytucyjny.ue
