OPINIA Stowarzyszenia Sędziów Polskich IUSTITIA do projektu z dnia 21 stycznia 2025 roku o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (zarejestrowanego pod numerem UD 206)

Uwagi ogólne:

W pierwszej kolejności zauważyć należy, że projekt zmian do ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych zakłada trzy obszary takich zmian: pierwszy – mający na celu zwiększenie roli samorządu sędziowskiego w strukturach organów sądów powszechnych, drugi – w odniesieniu do postępowań dyscyplinarnych i odwrócenia skutków zmian ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, wynikających z ustawy z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (w powszechnym obiegu zwanej: „ustawą kagańcową”, którego to terminu opiniujący używać będzie zamiennie w dalszej części opinii) i trzeci – w obszarze zakresu kognicji spraw rozpoznawanych przez asesorów.  Spośród całego spektrum problemów, jakie realnie dotykają wymiar sprawiedliwości, projekt wybiera te właśnie trzy grupy zagadnień, nie prezentując w uzasadnieniu argumentów za taką priorytetyzacją. Tymczasem, jak wynika z uwag zamieszczonych poniżej, tych trzech obszarów nie da się „uzdrowić” w oderwaniu od innych zagadnień składających się na funkcjonowanie sądów i strukturę sądownictwa. Analiza poszczególnych zapisów projektowanej ustawy prowadzi do wniosku, że proponowane w projekcie zmiany nie tylko nie usuwają w pełnym zakresie skutków zmian wprowadzonych „ustawą kagańcową”, ale nadto wprowadzają kolejne obszary sporów kompetencyjnych do ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, pokiereszowanej kolejnymi spontanicznymi nowelizacjami przez ostatnie lata, prowadzącymi do swoistej inflacji znaczenia organów sądowych na rzecz wzmocnienia nadzoru Ministerstwa Sprawiedliwości nad sądownictwem.

Fragmentaryczny i nie do końca spójny z obowiązującymi w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych rozwiązaniami (które przecież pozostaną w mocy po wejściu w życie projektowanej nowelizacji) projekt zmian do ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych nie zmniejsza obszaru nadzoru Ministra Sprawiedliwości nad sądownictwem powszechnym, nie demokratyzuje procesu podejmowania decyzji w zakresie administrowania sądami, nie porządkuje w sposób kompleksowy procedur w konkursach na wolne stanowiska sędziowskie, ani tym bardziej nie usuwa w pełni żadnego z obszarów naruszeń art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w zakresie zapewnienia obywatelom prawa do sądu ustanowionego ustawą, wypunktowanych w licznych orzeczeniach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, do wykonania których Polska jest zobowiązana.

Stowarzyszenie Sędziów Polskich „IUSTITIA” wskazuje, że zaprezentowane w opiniowanym projekcie podejście do procesu legislacyjnego w obszarze wymiaru sprawiedliwości nie wypełnia zaleceń zawartych w raporcie opublikowanym w lipcu 2024 roku, a prezentującym informacje o wynikach kontroli nr P/23/030 przeprowadzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli pod nazwą „Zapewnienie sprawnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości”. W publikacji tej podkreślono wszakże, że „bez właściwego i precyzyjnego określenia kierunku, w którym Polska chce modernizować sądownictwo powszechne, nie będzie możliwe stworzenie odpowiednich warunków do tego, by sprawy kierowane do sądów przez obywateli, podmioty gospodarcze i instytucje publiczne były sprawnie rozstrzygane”. W raporcie tym Najwyższa Izba Kontroli postulowała podjęcie działań w zakresie przeprowadzenia kompleksowej diagnozy stanu sądownictwa powszechnego (bilansu otwarcia) – w ramach szerokich konsultacji z grupami zawodowymi sądów, przedstawicielami instytucji współpracujących, RPO, środowiskiem nauki i organizacjami pozarządowymi – w celu określenia źródeł czynników utrudniających sprawność działania sądów zarówno z perspektywy sądu, jak i jego interesariuszy (wskazując na zasadność odejścia od centralnego sterowania zmianą na rzecz podejścia partycypacyjnego), ale też postulowała prowadzenie racjonalnych (z uwzględnieniem potrzeb stabilizacji prawa) i transparentnych działań legislacyjnych z uwzględnieniem ewaluacji ex-ante i ex-post wprowadzanych rozwiązań (działaniom legislacyjnym Ministerstwa Sprawiedliwości w obszarze związanym z zapewnieniem sprawnego funkcjonowania sądów raport NIK poświęcił odrębny rozdział: 5.3, analizując w nim planowanie interwencji prawodawczej i realizację procesu legislacyjnego).

W tym ujęciu należy wyrazić wątpliwość, czy projekt będący przedmiotem opiniowania te postulaty wypełnia.

W żadnym z dokumentów opublikowanych w ramach tej inicjatywy ustawodawczej nie wskazano bowiem, jakie kompleksowe diagnozy stanu sądownictwa powszechnego, które prowadziłyby do wniosku o konieczności rozpoczęcia reformy ustroju sądów powszechnych od tych trzech obszarów wymienionych w projekcie, przeprowadzono. Powoduje to pewną dezorientację, zwłaszcza, jeśli zważyć, że w odpowiedzi na informację o wynikach kontroli przesłaną Ministerstwu Sprawiedliwości przez Najwyższą Izbę Kontroli, pismem z dnia 12 sierpnia 2024 roku Sekretarz Stanu Ministerstwa Sprawiedliwości zapewniał, iż podziela stanowisko Najwyższej Izby kontroli co do stanu funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości oraz oceny działań poprzedników na stanowisku Ministra Sprawiedliwości, podkreślając jednocześnie, że najważniejszym i pierwszoplanowym zadaniem stojącym przed aktualnym Kierownictwem Ministerstwa Sprawiedliwości jest restytucja zasad praworządności, m.in. przez wyeliminowanie rozwiązań ustrojowym niezgodnych z normami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz przepisami prawa europejskiego. W szczególności dotyczyć to miało funkcjonowania Krajowej Rady Sądownictwa oraz Trybunału Konstytucyjnego. Dopiero po osiągnięciu w tych instytucjach stanu zgodnego z prawem – zdaniem Sekretarza Stanu – miała stać się możliwa kompleksowa i efektywna reforma całego wymiaru sprawiedliwości. Kierunek i sekwencja działań wynikać miała także ze zobowiązań międzynarodowych Polski. Niezwykle istotna miała być też konieczność prawnego rozstrzygnięcia w przedmiocie statusu osób powołanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na urząd sędziego, których kandydatury przedstawione zostały Prezydentowi przez Krajową Radę Sądownictwa, ukształtowaną na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 roku o Krajowej Radzie Sądownictwa. Bez realizacji tych priorytetowych zadań, zdaniem Sekretarza stanu, nie jest możliwe skuteczne wdrożenie rekomendacji Najwyższej Izby Kontroli. W tym samym piśmie Sekretarz stanu wskazywał, że każda rekomendacja legislacyjna poddawana jest dogłębnej analizie, aby jak najlepiej odpowiedzieć na zidentyfikowane potrzeby i wyzwania. Tytułem przykładu wskazano na fakt powołania rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 05 marca 2024 roku Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądów i Prokuratury, której zadaniem miało być zapewnienie merytorycznej jakości projektów legislacyjnych odnoszących się do przestrzeni wymiaru sprawiedliwości.

Nawiązując do stanowiska Sekretarza Stanu Ministerstwa Sprawiedliwości zaprezentowanego w przytoczonym wyżej piśmie, nie ulega wątpliwości, że najważniejszą sprawą, od której należy rozpocząć reformowanie organizacji sądownictwa, jest przywrócenie prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego na podstawie prawa przez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2025. Zasady te zostały podważone przez ustawę z dnia 8 grudnia 2017 r. Wraz z jej przyjęciem Krajowa Rada Sądownictwa utraciła swoją konstytucyjną tożsamość, a tym samym zdolność do wskazywania Prezydentowi RP kandydatów na urząd sędziego w sposób gwarantujący ich bezstronność i niezależność w wymierzaniu sprawiedliwości. Tymczasem Krajowa Rada Sądownictwa w swoim obecnym kształcie nadal funkcjonuje i dzięki uprawnieniom zastrzeżonym dla niej chociażby przepisami ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych – ma codzienny, realny i bardzo istotny wpływ na sprawność i efektywność działania wymiaru sprawiedliwości. W  dalszym ciągu bierze ona wszakże udział w procesie kontroli decyzji i uchwał organów sądów powszechnych (tej możliwości nie eliminują też przepisy projektowanej ustawy). Idąc dalej, projekt zmiany będących przedmiotem opiniowania w żaden sposób nie odnosi się też do tego, że sędziowie, których proces nominacyjny odbywał się w procedurze nominacyjnej przed Krajową Radą Sądownictwa ukonstytuowaną po 2017 roku – nie tylko wchodzić będą w skład organu samorządu sędziowskiego w danym sądzie, ale też mogą stać się pełnoprawnymi członkami kolegium danego sądu (takiej możliwości nie przewiduje się dla odmiany dla asesorów sądowych, których proces nominacyjny co do zasady nie jest dotknięty wadą prawną). Teoretycznie zatem zaistnieć może sytuacja, w której w kolegium danego sądu zasiadać będą wyłącznie sędziowie powołani na stanowiska sędziowskie w procedurze nominacyjnej po 2017 roku.

Tak długo zatem, jak w obiegu pozostaje ustawa z dnia 08 grudnia 2017 roku i tak długo jak w przestrzeni prawnej nie rozwiązane pozostaną wątpliwości co do skutków procedur sędziowskich nominacji przed Krajową Radą Sądownictwa w obecnym kształcie – wszelkie zmiany w obszarze ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych będą mieć jedynie prowizoryczny skutek.

Zauważyć też trzeba, że dwa z trzech obszarów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości objętych projektowanymi zmianami w opiniowanym tu projekcie ustawy z dnia 21 stycznia 2025 roku o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (zarejestrowanego w Biuletynie Informacji Publicznej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod numerem UD 206 – zwanym dalej: „opiniowanym projektem ustawy”) zawierają propozycje zmian pokrywające się z projektami ustaw przygotowanymi przez Komisję Kodyfikacyjną Ustroju Sądownictwa i Prokuratury (zwaną dalej naprzemiennie także: „komisją kodyfikacyjną”). Nie wskazano jednak ani na przyczyny takiego wyboru, ani nie przedstawiono argumentów uzasadniających równoległe dwutorowe prowadzenie prac nad tym samym obszarem tematycznym.

Tymczasem w czasie przed upublicznieniem opiniowanego tu projektu ustawy upubliczniono także opracowane przez Komisję Kodyfikacyjną Ustroju Sądownictwa i Prokuratury dwie wersje projektu ustawy o przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego na podstawie prawa przez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2025 (zwane dalej: „projektami ustaw o przywróceniu prawa do niezależnego sądu”). Nie zostały one jednak zarejestrowane w Biuletynie Informacji Publicznej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. Niemniej jednak ich założenia opublikowano na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości. Z uwagi na to, że przywołane powyżej projekty ustaw o przywróceniu prawa do niezależnego sądu są dostępne w obiegu publicznym – nie sposób jest nie zauważyć, że zapisy projektów komisji kodyfikacyjnej pod wieloma względami są sprzeczne lub częściowo rozbieżne z założeniami opiniowanego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw. Wystarczy w tym miejscu wskazać, że projekty komisji kodyfikacyjnej również odnoszą się do zasad ukształtowania samorządu sędziowskiego czy kwestii związanych z działalnością Izby Odpowiedzialności Zawodowej przy Sądzie Najwyższym, przy czym podejście Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury do tych zagadnień jest zasadniczo różne od podejścia zaprezentowanego w opiniowanym tu projekcie ustawy (projekty komisji kodyfikacyjnej przewidują zapewnienie udziału samorządu sędziowskiego w ocenie kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie w sądach każdego rodzaju; utrzymują też zasadę, iż kolegia nie tworzą się przy sądach rejonowych; nadto projekty różnicują też zakres kompetencji kolegiów poszczególnych szczebli, porządkują zasady procedowania zgromadzeń sędziów sądów poszczególnych szczebli, a nadto tworzą jako odrębny organ zgromadzenie przedstawicieli sędziów apelacji; projekty komisji kodyfikacyjnej wyłączają także kognicję Izby Odpowiedzialności Zawodowej przy Sądzie Najwyższym w sprawach dyscyplinarnych sędziów). Zauważyć przy tym trzeba, że w uzasadnieniu projektów komisji kodyfikacyjnej podkreślono, że przedmiotem projektowanej ustawy są wprawdzie zmiany ustawy z dnia 27 lipca 2001 roku – Prawo o ustroju sądów powszechnych, jednak tylko w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne dla osiągnięcia celów projektu. Uzasadnienie projektów komisji kodyfikacyjnej wskazuje także, dlaczego niezbędnym jest dokonanie zmian w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych we wskazanym w projektach zakresie. Jednocześnie podkreślono przy tym, że projektowane przez komisję kodyfikacyjną zmiany nie uchylają ani nie unieważniają w żaden sposób potrzeby kompleksowej regulacji materii objętej ustawą Prawo o ustroju sądów powszechnych w celu pełnego przywrócenia ładu konstytucyjnego, poprawy stanu wymiaru sprawiedliwości oraz zapewnienia jego efektywnego funkcjonowania.

Projektodawca opiniowanego projektu ustawy nie wskazał w uzasadnieniu przyczyn, dla których zdecydował się na zaproponowanie zmian do ustawy Prawo o stroju sądów powszechnych akurat w takim zakresie jak przedstawiony, a nie uznał za równie pilne dokonania dalej idących zmian tej ustawy.

W świetle takiego stanowiska komisji kodyfikacyjnej, przy braku uzasadnienia w tym zakresie opiniowanego projektu ustawy – nie do końca jasnym jest, dlaczego w opiniowanym projekcie ustawy skupiono się tylko na tych konkretnych trzech obszarach działania sądownictwa i dlaczego prace nad tymi obszarami – jak widać, prowadzone równolegle przez dwa podmioty projektodawcze  – nie były skoordynowane, w rezultacie skutkując propozycjami konkurencyjnymi. Rodzi to poważne obawy o rzetelność legislacyjną i celowościową w podejściu do zagadnień związanych z kompleksową reformą wymiaru sprawiedliwości, w sytuacji, gdy poza dyskusją pozostaje to, że ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych wymaga bardziej kompleksowej zmiany niż zakres zaprezentowany w opiniowanej ustawie.

W uwagach ogólnych przedstawić należy także spostrzeżenia dotyczące zawartego w projekcie sposobu wykonania wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 05 czerwca 2023 roku o sygn. akt C-204/21¹.

¹ Przypomnieć należy, że wyrok ów wskazuje, że:

1) powierzając Izbie Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego (Polska), której niezawisłość i bezstronność nie są zagwarantowane, uprawnienia do orzekania w sprawach mających bezpośredni wpływ na status sędziów i asesorów sądowych i pełnienie przez nich urzędu, takich jak z jednej strony sprawy o zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lub zatrzymanie sędziów i asesorów sądowych oraz z drugiej strony sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych dotyczące sędziów Sądu Najwyższego oraz sprawy z zakresu przeniesienia sędziego Sądu Najwyższego w stan spoczynku, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art.

19 ust. 1 akapit drugi TUE;

• przyjmując i utrzymując w mocy art. 107 § 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw i art. 72 § 1 pkt 1–3 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym rzeczoną ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., pozwalające na zakwalifikowanie jako przewinienie dyscyplinarne badania spełnienia wymogów Unii Europejskiej dotyczących niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, jak również na mocy art. 267 TFUE;
• przyjmując i utrzymując w mocy art. 42a §§ 1 i 2 oraz art. 55 § 4 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym wspomnianą ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., art. 26 § 3 i art. 29 §§ 2 i 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym wspomnianą ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., art. 5 §§ 1a i 1b ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, w

brzmieniu nadanym tą samą ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., jak również art. 8 tej ostatniej ustawy, uznających za niedopuszczalne dla wszystkich sądów krajowych badanie spełnienia wynikających z prawa Unii wymogów dotyczących zagwarantowania niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 karty praw podstawowych, jak również na mocy zasady pierwszeństwa prawa Unii;

Zważywszy na treść wyroku TSUE kierunek zmian zaproponowanych opiniowanym projektem ustawy uznać należy za słuszny, tym bardziej, że istotnym (ale – jak wskazano w pkt IV niniejszej opinii – niekoniecznie prowadzącym do pełnego wykonania) sposobem wykonania wyroku C-204/21 jest właśnie wyeliminowanie z obiegu prawnego wymienionych wprost w sentencji wyroku TSUE zapisów ustaw:  a/ art. 42a §§ 1 i 2  i art. 55 § 4 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, art. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019, art. 88a ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. czy wreszcie 107 § 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r.; b/ art. 72 § 1 pkt 1–3 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., art. 26 § 3 i art. 29 §§ 2 i 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., art. 26 §§ 2 i 4–6 i art. 82 §§ 2–5 ustawy o

Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., art. 45 § 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r.,  c/ art. 5 §§ 1a i 1b ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, w

brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r.,  art. 8 § 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r.,

d/ art. 8 i art. 10 ustawy z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw e/ będących konsekwencją zapisów ustawowych przepisów wymienionych pod lit. a/-d/ art. 75 § 1a ustawy o Sądzie Najwyższym i art. 48 § 6 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

Należy jednak w tym miejscu zauważyć, że tzw. „ustawa kagańcowa” wprowadzała wiele innych krytykowanych szeroko przepisów poza tymi, które ograniczyły działanie samorządu sędziowskiego, czy tymi, które uderzały w niezawisłość sędziowską i stały się następnie przedmiotem oceny Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Wśród tych przepisów wymienić należy choćby: art. 55 § 1 czy cały zestaw przepisów rozszerzających uprawnienia prezesów sądów: art. 37e-37h, art. 57aa, art. 57ab, art. 57ae, art. 57ah oraz art. 88b, a także przepisy rozbudowujące o dodatkowe elementy zakres nadzoru administracyjnego Ministerstwa Sprawiedliwości nad sądami powszechnymi

Projektodawca, poza normami prawnymi wprost wymienionymi w wyroku TSUE, postanowił „naprawić” przepisy „ustawy kagańcowej” w odniesieniu do organów samorządu sędziowskiego. Z niezrozumiałych jednak przyczyn poza obszarem zmian zostawił normy ustawowe wymienione wyżej (przepisy dotyczące rozszerzenia kompetencji prezesów zostaną

• przyjmując i utrzymując w mocy art. 26 §§ 2 i 4–6 i art. 82 §§ 2–5 ustawy o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym wspomnianą wcześniej ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., jak również art. 10 tej ostatniej ustawy, przekazujące do wyłącznej właściwości Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (Polska) rozpoznawanie zarzutów i zagadnień prawnych dotyczących braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 karty praw podstawowych, jak również na mocy art. 267 TFUE i zasady pierwszeństwa prawa

Unii;

• przyjmując i utrzymując w mocy art. 88a ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu nadanym wspomnianą wcześniej ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., art. 45 § 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym wspomnianą wcześniej ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. i art. 8 § 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, w brzmieniu nadanym tą samą ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r., Rzeczpospolita Polska uchybiła prawu do poszanowania życia prywatnego i prawu do ochrony danych osobowych zagwarantowanym w art. 7 i art. 8 ust. 1 karty praw podstawowych oraz w art. 6 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) i e), art. 6 ust. 3 i art. 9 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólnego rozporządzenia o ochronie danych).

omówione w dalszej części opinii, poświęconej tylko zagadnieniom związanym ze zmianami w zakresie powołań prezesów).

W tym miejscu zasadnym jest jednak odrębne omówienie jednego przepisu: art. 55 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.

W wymienionym art. 55 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych opiniowany projekt przewiduje następujące zmiany:

a/ art. 55 § 4 zmienianej ustawy ma otrzymać brzmienie: „§ 4. Sędzia może orzekać we wszystkich sprawach w swoim miejscu służbowym, a w innych sądach w przypadkach określonych w ustawie

(jurysdykcja sędziego)”, b/ § 5 tegoż artykułu ma zostać uchylony.

Projektowane jest zatem wycofanie z obiegu prawnego zapisu, że „Przepisy o przydziale spraw, wyznaczaniu i zmianie składu sądu oraz delegowaniu sędziego na czas pełnienia funkcji lub zajmowania stanowiska nie ograniczają jurysdykcji sędziego i nie mogą być podstawą stwierdzenia sprzeczności składu sądu z przepisami prawa, nienależytego obsadzenia sądu lub udziału osoby nieuprawnionej lub niezdolnej do orzekania w wydaniu orzeczenia”, a także że „okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności”. Oba te zapisy do ustawy wprowadzone zostały ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, zwaną w powszechnym obiegu „ustawą kagańcową”.

Nie była to jednak jedyna zmiana wprowadzona rzeczoną ustawą do brzmienia art. 55 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych. Równie istotna zmiana wprowadzona została w treści § 1 tegoż artykułu. W wyniku tej zmiany art. 55 § 1 ustawy brzmi następująco: „Sędzią sądu powszechnego jest osoba powołana na to stanowisko przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, która złożyła ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej”. Zmiana ta zastąpiła dotychczasowe funkcjonujące do tego momentu brzmienie tego przepisu: „Sędziów sądów powszechnych do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa”.

Wymieniona zmiana wprowadziła tym samym zasadniczą różnicę w interpretacji konstytutywnych elementów definicji sędziego jako osoby powołanej na to stanowisko przez Prezydenta RP, która złożyła ślubowanie wobec Prezydenta RP. Poprzez tą zmianę, jak uzasadniano ten zapis, dla kreacji sędziego kluczowe znaczenie nadano postanowieniu Prezydenta RP o powołaniu do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego, eliminując z tej definicji znaczenie wniosku Krajowej Rady Sądownictwa o powołanie konkretnej osoby do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego. Wprawdzie nie zaprzeczono, że wniosek KRS jest nieodzownym elementem służącym zapoczątkowaniu procedury powołania na urząd sędziego, jednak jednocześnie wskazano, że konstytutywnym elementem kreacji statusu sędziego jest decyzja o powołaniu do pełnienia urzędu sędziego osoby wskazanej we wniosku. Prezydent wydaje bowiem postanowienie w przedmiocie powołania sędziego, oparte na okolicznościach związanych z wykonywaniem przezeń jego zadań wyznaczonych przepisami Konstytucji.

W ten sposób ustawodawca zminimalizował kompetencje kreacyjne w zakresie powołania na urząd sędziego należące do Krajowej Rady Sądownictwa (KRS), odbierając znaczenie samemu wnioskowi pochodzącemu od Krajowej Rady Sądownictwa.

Konsekwencje tej zmiany rezonują do dzisiaj w dyskusji nad tym, w jaki sposób przywrócić obywatelom prawo do sądu ustanowionego ustawą i prawo do rozpoznania sprawy przez sędziego, którego status nie jest podważany.

Nie sposób zrozumieć, dlaczego projektodawca nie wykorzystał okazji, by kwestię tę „wyprostować” poprzez przywrócenie poprzednio obowiązującej definicji statusu sędziego, podkreślającej znaczenie wniosku Krajowej Rady Sądownictwa jako niezbędnego elementu procesu powołania sędziego na urząd. Przysłużyłoby się to niewątpliwie procesowi uregulowania skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2025.

Więcej w portalu SSP IUSTITIA