Klient Fundacji miał według organów obowiązek przebywania w DPS. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego było to rażące naruszenie prawa. Jako dorosły człowiek, który na własny wniosek został przyjęty do DPS, mężczyzna ma prawo decydowania o sobie i mógł opuścić placówkę w dowolnym momencie, bez proszenia sądu o zgodę. Wobec tego, nie musi uiszczać opłaty za pobyt w DPS za okres, gdy w nim nie mieszkał.
Klient HFPC przez wiele lat przebywał w różnych domach pomocy społecznej na terenie województwa śląskiego z uwagi na niepełnosprawność psychiczną. Do DPS został przyjęty dobrowolnie na podstawie własnego wniosku. Mężczyzna jest dorosły i nie został ubezwłasnowolniony, więc aby trafił do placówki, nie było potrzebne orzeczenie sądu. Klient ten pracuje, a obecnie również studiuje i udziela się społecznie.
W grudniu 2019 r. złożył oświadczenie, że rezygnuje z pobytu w DPS, ponieważ wynajął mieszkanie z zasobów komunalnych miasta i chciał się usamodzielnić. Następnie opuścił DPS. Jednak w połowie 2021 r., po pobycie w szpitalu psychiatrycznym, wrócił dobrowolnie do DPS.
Po wyprowadzce w 2019 roku mężczyzna przestał płacić placówce opłatę za pobyt, która stanowiła 70% jego dochodów. Ośrodek Pomocy Społecznej cały czas naliczał mu opłaty, bo uznał jednak, że klient Fundacji miał obowiązek przebywania w DPS, więc musi zwrócić opłaty, które tymczasowo pokrywało za niego miasto. OPS twierdził, że aby mężczyzna mógł opuścić DPS, potrzebne jest orzeczenie sądu. Organ powoływał się przy tym na art. 41 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, który mówi o „zniesieniu obowiązku przebywania w DPS”.
OPS domaga się pieniędzy
Klient HFPC otrzymał trzy decyzje, na podstawie których miał łącznie zapłacić miastu prawie 20 tysięcy złotych. Od dwóch decyzji nie zdążył się odwołać, ale sprzeciw od nich złożył prokurator, co uruchomiło procedurę stwierdzania ich nieważności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie dopatrzyło się nieprawidłowości w wydanych decyzjach. WSA w Gliwicach oddalił skargę prokuratora, uznając, że decyzje nie zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, więc nie można stwierdzić ich nieważności. Na tym etapie w sprawę zaangażowała się HFPC. Zapewniliśmy mężczyźnie pomoc prawną, dzięki czemu było możliwe odwołanie się od niekorzystnego wyroku, gdyż prokuratura nie podjęła dalszych działań (a w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym prokurator wniósł o oddalenie skarg kasacyjnych pełnomocnika uważając, że wyrok WSA był prawidłowy).
NSA: działanie organów z rażącym naruszeniem prawa
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że klient HFPC nie miał obowiązku przebywania w DPS, trafił tam na własny wniosek i jako dorosła osoba, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, w każdej chwili mógł placówkę opuścić. Nie było potrzeby zgody ze strony sądu na to, żeby mógł zamieszkać poza DPS. NSA potwierdził, że tryb przewidziany przez art. 41 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego nie dotyczy wszystkich osób, ale może mieć zastosowanie jedynie do osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, która wyraziła zgodę na umieszczenie w DPS, a następnie zgodę tę wycofała. Skoro mężczyzna nie miał obowiązku przebywania w DPS, to organy nie powinny domagać się od niego zapłaty za okres, w którym mieszkał poza placówką. Zdaniem sądu decyzje te były rażąco błędne i konieczne jest stwierdzenie ich nieważności.
„Rozstrzygnięcie NSA jest bardzo ważne, ponieważ podkreśla konieczność skrupulatnego stosowania przepisów w sprawach dotyczących pobytu osób w zinstytucjonalizowanych placówkach opieki. Sytuację, w której organy uważają, że osoba ma obowiązek przebywania w placówce, choć nie wynika to z żadnych przepisów, można porównać do pozbawienia wolności bez podstawy prawnej. W tym kontekście należy pamiętać o prawie osób z niepełnosprawnościami do godności, poszanowania autonomii, prawa do decydowania o swoim życiu osobistym i miejscu zamieszkania, czyli praw i wolności o znaczeniu fundamentalnym dla każdego człowieka – mówi adw. Jarosław Jagura, prawnik współpracujący z Fundacją, który był pełnomocnikiem mężczyzny.
