Helsińska Fundacja Praw Człowieka pragnie wyrazić sprzeciw wobec słów Prezesa Rady Ministrów, Donalda Tuska, na temat Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W wypowiedzi dla gazety „Sunday Times” premier miał ze zrozumieniem odnieść się do postulatu wyjścia z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, jeśli nie zostanie ona poddana reformie, gdyż w obecnej sytuacji przedkłada ona prawa człowieka nad bezpieczeństwo. Zdaniem premiera, w polityce należy się bowiem kierować rzeczywistością, a nie jedynie marzeniami.
HFPC pragnie przypomnieć, że Europejska Konwencja Praw Człowieka, podpisana przed 75 laty w Rzymie, stanowi fundament europejskiego porządku prawnego i najważniejszy regionalny dokument z zakresu praw człowieka na naszym kontynencie. Jej stronami są obecnie wszystkie państwa europejskie poza Białorusią, Rosją i Watykanem. W art. 6 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej przewidziano również przystąpienie do EKPC przez UE. I choć akt ten jeszcze nie nastąpił, prawa wyrażone w Konwencji stanowią część prawa UE i oddziałują na interpretację aktów prawa unijnego, w tym przede wszystkim Karty Praw Podstawowych.
Polska jest stroną EKPC od 1993 r. Wstąpienie do Rady Europy i ratyfikacja Konwencji było ważnym wydarzeniem w okresie transformacji ustrojowej w Polsce, pokazującym wolę demokratyzacji i wzmocnienia praw człowieka po okresie, gdy, by zacytować Konstytucję RP, „podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane”. Na przestrzeni lat Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał wiele istotnych orzeczeń stwierdzających naruszenia praw człowieka w Polsce. Dotyczyły one choćby nadużywania tymczasowego aresztowania, przewlekłości postępowań, nieproporcjonalnych ograniczeń wolności słowa i wolności zgromadzeń czy zasad umieszczania osób w domach pomocy społecznej. Przynajmniej niektóre z tych wyroków doprowadziły do zmian systemowych wzmacniających standardy ochrony praw człowieka w naszym kraju.
Pragniemy przypomnieć, że podobne stanowisko przypominające powyższe, oczywiste, kwestie dotyczące znaczenia EKPC dla polskiego porządku prawnego, HFPC wydała w 2021 r., w odpowiedzi na wniosek ówczesnego Prokuratora Generalnego, Zbigniewa Ziobry, zmierzający do zakwestionowania konstytucyjności art. 6 EKPC. Jednakże obecna koalicja rządząca, której liderem jest premier Donald Tusk, niejednokrotnie zwracała przecież uwagę na potrzebę wykonania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i krytykowała swoich poprzedników za podważanie europejskich standardów. Co więcej, również przedstawiciele aktualnego obozu rządzącego korzystali z ochrony przewidzianej w Konwencji składając skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Pragniemy również podkreślić, że uzasadnieniem dla ataków na Europejską Konwencję Praw Człowieka nie mogą być również trudności, z jakimi mierzą się obecnie państwa europejskie w obszarze migracji. Problemy te należy rozwiązywać poprzez przyjęcie i wdrożenie skutecznej i sensownej polityki migracyjnej, opartej na rozwiązywaniu rzeczywistych problemów, a nie realizacji populistycznych haseł. W naszej ocenie, Europejska Konwencja Praw Człowieka nie uniemożliwia prowadzenia takiej polityki. Jeśli jednak państwa-strony uznają, że wymaga ona reform, drogą do tego jest przyjęcie odpowiedniego protokołu dodatkowego, a nie działania mogące być postrzegane jako naciski na ETPC, pokroju słynnego listu dziewięciu państw krytykującego orzecznictwo Trybunału ze względu na jego rzekomy nadmierny aktywizm w kwestii praw migrantów.
Mając powyższe na uwadze, słowa premiera Donalda Tuska muszą budzić zdumienie i zaniepokojenie. Nawet jeśli uznać je za wypowiedź stricte polityczną, a nie poważny głos dopuszczający wystąpienie z Konwencji, mogą one mieć, w perspektywie długoterminowej, bardzo negatywne konsekwencje. Prowadzą bowiem do normalizacji argumentów i haseł, które do tej pory były raczej kojarzone z ruchami skrajnymi i populistycznymi. Mogą być również postrzegane jako przejaw cynicznej postawy zakładającej, że o prawa człowieka walczy się wtedy, gdy jest się w opozycji, a po objęciu władzy odrzuca się je jako niebezpieczne fantazje marzycieli.
Maciej Nowicki, prezes HFPC
