Helsińska Fundacja Praw Człowieka skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie opinie przyjaciela sądu w sprawach dotyczących odmowy powołania sędziów przez Prezydenta RP oraz odmowy udzielenia przez Premiera kontrasygnaty pod postanowieniem o powołaniu asesora w wojewódzkim sądzie administracyjnym. W swoich opiniach HFPC wskazała, że w świetle standardów wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka decyzje o odmowie powołania oraz zwłoka w udzieleniu kontrasygnaty skutkująca niemożnością objęcia urzędu asesora, powinny podlegać kontroli sądowej.
Odmowa powołania kandydata na stanowisko sędziowskie
W listopadzie 2025 r. Prezydent odmówił powołania grupie 46 sędziów na stanowiska w sądach wyższego rzędu. Postanowienie nie zawierało żadnego uzasadnienia, ale w publicznych wypowiedziach Prezydent wskazywał, że jest sygnał, że sędziowie „kwestionujący porządek konstytucyjny” nie mogą liczyć na awans. Kilkoro sędziów złożyło skargę na to postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wskazując na naruszenie szeregu przepisów Konstytucji. W odpowiedzi Prezydent wniósł o odrzucenie skargi powołując się na utrwaloną linię orzeczniczą sądów administracyjnych, w myśl której sądy administracyjne nie są uprawnione do badania skarg na postanowienia Prezydenta RP o odmowie powołania na stanowisko sędziowskie.
Odmowa udzielenia kontrasygnaty pod postanowieniem Prezydenta RP o powołaniu asesora
W kwietniu 2025 r. do Kancelarii Premiera wpłynęło postanowienie Prezydenta o powołaniu określonej osoby na stanowisko asesora wojewódzkiego sądu administracyjnego. Zgodnie z Konstytucją, wszelkie postanowienia Prezydenta niezaliczane do tzw. prerogatyw, których katalog znajduje się w Konstytucji, wymagają dla swej ważności podpisu premiera (tzw. kontrasygnata). W październiku 2025 r. Premier poinformował jednak, że ze względu na problem wadliwego ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa nie będzie udzielał kontrasygnaty w stosunku do tego typu postanowień. W tej sytuacji, kandydat na stanowisko asesora, którego dotyczyło postanowienie Prezydenta, złożył do WSA w Warszawie skargę na bezczynność Premiera, powołując się na gwarantowane z mocy Konstytucji prawo dostępu do służby publicznej, a także naruszenie równowagi między władzą wykonawczą i sądowniczą. W odpowiedzi na skargę Premier wskazał, że zarówno akt powołania asesora sądowego przez Prezydenta RP, jak i kontrasygnata (brak kontrasygnaty) nie podlegają kontroli sądowej przez sądy administracyjne, jako akty o charakterze politycznym. W konsekwencji, również skarga na bezczynność w tego typu sprawach jest niedopuszczalna.
Opinie HFPC
W swoich opiniach przyjaciela sądu HFPC oparła się przede wszystkim na standardach wynikających z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, chroniącego prawo do sądu w sprawach cywilnych i karnych.
„Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że dostęp do sądu powinien być zapewniony także w sprawach dotyczących powołania i odmowy powołania kandydata na stanowisko sędziowskie. Trybunał przedstawił taki pogląd m.in. w niedawnym wyroku w sprawie Sobczyńska i inni przeciwko Polsce, dotyczącym odmowy powołania asesorów na stanowiska sędziowskie przez Prezydenta RP” – tłumaczy dr Emil Śliwiński, prawnik HFPC.
Zdaniem Fundacji, standardy te mają zastosowanie nie tylko do samej odmowy powołania, ale i bezczynności w zakresie udzielenia kontrasygnaty, gdyż także w tym przypadku mamy do czynienia z ingerencją w „prawa cywilne” (a dokładnie – prawo dostępu do służby publicznej) kandydata. We wszystkich skierowanych do WSA opiniach HFPC zaprezentowała więc pogląd o konieczności merytorycznego rozpoznania skarg, w tym ustalenie, czy działania i zaniechania Prezydenta i Premiera nie mają charakteru arbitralnego.
„Naszym zdaniem, arbitralna odmowa powołania kandydata na stanowisko sędziowskie czy odmowa udzielenia kontrasygnaty pod postanowieniem o powołaniu asesora, jest niebezpieczna z perspektywy praw człowieka i niezależności sądownictwa. Tego typu działania mogą stanowić formę nacisku na sędziów i kandydatów na sędziów, a także w sposób nieuzasadniony i nietransparentny blokować możliwość wykonywania zawodu przez osoby spełniające wszelkie kryteria. Z tych właśnie powodów zapewnienie dostępu do sądu w tego typu sprawach wydaje się kluczowe” – wskazuje dr Marcin Szwed, prawnik HFPC.
