Co po rozłamie w HFPC

Kazimierz Brzezicki
11 Min Read

Hanna Machińska: „Zabrakło obiektywizmu prawnego. Helsińska Fundacja dała argumenty jednej stronie”

Zabrakło wyczucia, głębszej wiedzy prawniczej i umiejętności współpracy z Radą – mówi dla portalu wyborcza.pldr Hanna Machińska, była zastępczyni RPO, która wraz z pięcioma innymi osobami odeszła z Rady Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.

Małgorzata Skowrońska: Środowisko obrońców praworządności i praw obywatelskich, reprezentowane m.in. przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, podzieliło się w sprawie sporu o Trybunał Konstytucyjny. Razem z panią z ośmioosobowej Rady Fundacji odeszli byli sędziowie Trybunału Konstytucyjnego – Andrzej Rzepliński i Mirosław Wyrzykowski – oraz profesor prawa Wojciech Sadurski, ekonomistka Henryka Bochniarz oraz psycholożka Ewa Woydyłło-Osiatyńska. Dlaczego powiedziała pani „dość”?

Dr Hanna Machińska, prawniczka, była zastępczyni RPO, obrończyni praw człowieka: – Podjęliśmy decyzje indywidualnie. Nie konsultowaliśmy się i nie uzgadnialiśmy niczego. Klamrą łączącą nasze opinie było przede wszystkim stanowisko zarządu Helsińskiej Fundacji w sprawie kryzysu wokół Trybunału Konstytucyjnego. Nie mogę się z nim zgodzić nie tylko dlatego, że dowiedziałam się o nim z mediów i ze strony internetowej, podobnie jak reszta członków. Powody są znacznie poważniejsze.

-Jakie?
– Zarząd Fundacji nie pokazał w tym oświadczeniu źródeł kryzysu wokół TK. Ocenił podstawy prawne zarządzenia w sprawie przerwy w czynnościach służbowych prezesa i wiceprezesa jako wątpliwe. Zakwestionował kompetencje sędzi o najdłuższym stażu, a przecież wystarczyło podjąć rozmowę w tej kwestii z wybitnymi konstytucjonalistami, członkami Rady.

Zamiast tego zarząd przedstawił hipotetyczny scenariusz, że można sobie wyobrazić sytuację, w której Sejm wybiera w skład Trybunału osobę z długim stażem sędziowskim, a ta następnie zawiesza władze Trybunału i przejmuje nad nim kontrolę, powołując się na obecny precedens. W tym oświadczeniu jest też mowa o „przepychankach” między sędziami a prezydentem. To w żadnym razie nie oddaje prawdziwego obrazu zajść.

Fundacja nie odnosi się też do wyroku TSUE, mówiącego o tym, że Trybunał Konstytucyjny nie spełnia wymogów bezstronnego, niezawisłego sądu. Nie wspomniano choćby o wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka odnoszącego się między innymi do wyboru sędziego wybranego na zajęte stanowisko, czyli sędziego dublera. Nie odniesiono się do jednomyślnej decyzji ETPCz o środkach tymczasowych, która nakazała władzom publicznym powstrzymanie się od utrudniania objęcia i wykonywania obowiązków sędziego. Ten obowiązek dotyczy także prezesa Trybunału, a sama decyzja ma fundamentalne znaczenie, bo odnosi się do sędziów wybranych w marcu 2026 roku. Tymczasem prezydent i ministrowie Kancelarii zakwestionowali status legalnie wybranych sędziów.

I wreszcie mamy opinię Komisji Weneckiej, dotyczącą ślubowania sędziów [która rekomenduje umożliwienie złożenia ślubowania bez udziału prezydenta, gdy ten odmawia lub zwleka z przyjęciem ślubowania – red.] Te niezwykle ważne elementy zostały całkowicie pominięte w stanowisku zarządu Helsińskiej Fundacji. Powierzchowność tego oświadczenia i pomijanie ważnych faktów oraz regulacji prawnych tworzy wrażenie braku obiektywizmu w ocenie prawnej, ale też faktycznej sytuacji.

Zdanie o przepychankach ze stanowiska Fundacji warto zacytować w całości. To w zasadzie ocena, że „przepychanki między sędziami a Prezydentem RP przed wejściem do budynku Trybunału godzą w powagę instytucji państwa i są wymownym symbolem kryzysu państwa”.
– W ogóle nie godzę się na takie sformułowanie. Przecież nie z sędziami przepychał się prezydent Nawrocki. To, co dzieje się pod TK, przypomina napaść na Kapitol. Tu też mieliśmy i mamy ludzi próbujących forsować ogrodzenie. Straszne to są sceny i oglądam je ze ściśniętym gardłem. Zarząd Fundacji w swoim oświadczeniu nie ocenił też sytuacji zagrożenia, wobec której stanęli sędziowie Trybunału. Tym samym stanął po jednej stronie sporu.
Zarząd Helsińskiej Fundacji broni się, że nie ma statutowego obowiązku konsultowania z Radą oświadczeń.
– Rozumiem, że wydawanie oświadczeń jest kompetencją zarządu Fundacji. Ale w sytuacji tak niezwykle trudnej, w jakiej znaleźliśmy się w związku ze sporem wokół TK, powinniśmy usiąść razem i wspólnie zastanowić się nad kształtem tego oświadczenia. To kwestia refleksji, może nawet empatii, nie w stosunku do członków Rady, ale złożoności sytuacji, w jakiej znalazł się TK i Polska. Po co Helsińskiej Fundacji tylko taka Rada, która jest maszynkę do głosowania nad absolutorium i innymi uchwałami? Tylko temu mamy służyć? Zadaniem Rady jest wspieranie działalności Fundacji i zarządu. Tymczasem okazuje się, że członkowie Rady są ciałem zewnętrznym i obcym.

Nie jest to pierwszy tego typu kryzys w naszych stosunkach, ale na pewno najpoważniejszy. Wcześniej nie zgadzaliśmy się na przykład co do innego stanowiska Fundacji, w którym zarząd zarzucał ministrowi sprawiedliwości Waldemarowi Żurkowi w sprawie projektu ustawy praworządnościowej łamanie Konstytucji. Po tamtym kryzysie uzgodniliśmy, że potrzebna jest lepsza komunikacja i konsultacje. Tymczasem okazuje się, że wciąż współpracy nie ma.

Oświadczenie Fundacji natychmiast wykorzystali krytycy działań sędzi Anny Korwin-Piotrowskiej. Reakcja jest wręcz entuzjastyczna.

  • Uważam, że Fundacja w czasach kryzysu jest niezwykle ważnym głosem. Głos HFPC zarówno w Polsce, jak i za granicą bardzo się liczy. Wsłuchuje się w nas Europa. Powtarzam raz jeszcze, że w stanowisku zarządu nie ma ani jednego słowa na temat wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zabezpieczeń i opinii Komisji Weneckiej, która wyraźnie wypowiedziała się w sprawie ślubowania sędziów. Jeżeli mamy być skrupulatni i obiektywni w ocenie sytuacji, trzeba powiedzieć, że sędziowie Trybunału, którzy zostali ostatnio wybrani, od marca są sędziami. Zgodnie z opinią Komisji Weneckiej złożyli ślubowanie i mogą orzekać.

Fundacja została przejęta przez jedną opcję?
– Z takim sformułowaniem się nie godzę. Wykazano się jednak wąskim myśleniem formalistycznym. Nie zauważono kontekstu. Zabrakło wyczucia, głębszej wiedzy prawniczej i umiejętności współpracy z Radą. Zwłaszcza w tak ważnych momentach. Przygotowując to stanowisko, nie zastanowiono się, co powiedzieliby inni prawnicy. Należało sięgnąć do profesorów Romanowskiego czy też Wróbla. Zabrakło namysłu nad tym, żeby nie oceniać jednostronnie tego, co dzieje się wokół Trybunału. Ta jednostronność ma już dziś konsekwencje: daje niewłaściwe argumenty drugiej stronie.

Zabrakło obiektywizmu prawniczego?
– Nie może być tak, że w świat idzie przekaz, iż Helsińska Fundacja krytycznie ocenia tę sytuację. Krytycyzm jest pożądany, ale wtedy, kiedy ma głębokie uzasadnienie prawne. A tutaj tego zabrakło.

To jest niezwykle ważny moment dla Polski. Trybunał musi zacząć działać, więc wszelkiego rodzaju oświadczenia wymagają głębokiej refleksji i namysłu, żeby nie powodować jeszcze większej eskalacji.

Na tym etapie wyklucza pani powrót do Fundacji?
– Moje odejście jest nieodwołalne. Zrezygnuję też z innych aktywności, które wiązały się z pracą dla Fundacji. Reprezentowałam ją na konferencjach, brałam udział w komitecie sterującym CURE (Campaign to Uphold Rights in Europe). Już nie będę. Oczywiście czuję wielki żal, ale po oświadczeniu w sprawie TK, jakiś etap tej współpracy się zakończył. Opuszczam Radę z takim przekazem, żeby zarząd przemyślał dobre i złe strony współpracy z Radą.

W Radzie Fundacji pozostały dwie osoby: przewodnicząca Danuta Przywara, była prezeska Fundacji, oraz profesor Ireneusz Cezary Kamiński. W samej Fundacji pracuje wiele osób o ogromnym doświadczeniu. W tym gronie udało nam się naprawdę wiele zrobić. Ostatnią rzeczą, jakiej bym chciała, to deprecjonowanie dotychczasowych osiągnięć Fundacji. HFPC zajmuje się przecież m.in. sprawami obywatelskimi czy ustawą anty-SLAPP, którą podpisał prezydent Nawrocki. To są od lat niezwykle ważne osiągnięcia. Znaczący i pomocny jest głos oraz działania Fundacji w sprawach dotyczących migrantów. Można wymieniać wiele pól niezwykle wartościowej pracy.

Dlaczego ludzie, którzy przez tyle lat stali po tej samej stronie sporu o praworządność, dziś tak fundamentalnie się różnią? Czy to tylko kwestia braku prawniczego obiektywizmu? Czy jako społeczeństwo jesteśmy już tak głęboko podzieleni, że nie da się zasypać tych podziałów?
– Mam takie odczucie, że młodzi ludzie w Helsińskiej Fundacji nie widzą potrzeby konsultacji czy rozmowy z innymi doświadczonymi prawnikami. To też przejaw szerszego problemu z autorytetami, jaki mamy w polskim społeczeństwie. W sprawie TK zabrakło doświadczenia i namysłu, że warto skorzystać i wsłuchać się w słowa wybitnych prawników, takich jak profesorowie Wojciech Sadurski, Andrzej Rzepliński czy Mirosław Wyrzykowski. Winny jest też pośpiech. Skoro wiemy, że działania Fundacji wywołują duży oddźwięk, trzeba przewidywać reakcje i unikać eskalacji polaryzacji. Tego zabrakło.

Zarząd Helsińskiej Fundacji postuluje ponadpartyjny reset konstytucyjny. Czy uważa pani, że taki scenariusz jest realny w obecnej sytuacji politycznej?
– Już Fundacja Batorego, ale w innej sytuacji, proponowała podobny reset. Dzisiaj mówimy o resecie, a mamy do czynienia przecież z sędziami prawidłowo wybranymi. Reset oznaczałby odwrócenie sytuacji i powrót do totalnego odbudowania Trybunału. Niektórzy zgłaszają nawet postulaty zmiany Konstytucji, lepszej, precyzyjniejszej regulacji spraw Trybunału. Uważam, że to są mrzonki. Korzystajmy z tych przepisów Konstytucji i tych ram konstytucyjnych, które mamy.

Spróbujmy uzdrowić Trybunał w takiej formule, w jakiej wybrani zostali sędziowie. Nie może być tak, że osoba pełniąca funkcję sędziego, której mandat jest wyraźnie zakwestionowany w orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości, nadal orzeka. Do uzdrowienia Trybunału konieczne jest przede wszystkim to, żeby w składach orzekających nie było osób podejrzanych o przestępstwa, dublerów albo osób, które naruszyły powagę sądu.

Sędzia Korwin-Piotrowska podała dane statystyczne, które są porażające, bo pokazują, że TK był instytucją źle działającą od 2016 roku. Ponad tysiąc spraw czeka na rozpatrzenie. Przecież taki Trybunał to jest wydmuszka. A ile wydano wadliwych orzeczeń, które np. kwestionują artykuł 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka? Czy np. orzeczeń kwestionujących prymat prawa UE wobec prawa krajowego? Oczekujemy więc działań naprawczych. A jest to rola samych sędziów.

Nowi sędziowie powinni jak najszybciej przystąpić do pracy. Obawiam się jednak, że tzw. stara gwardia sędziów nie uzna ich działań. Ale nie ma wyjścia. TK należy uzdrowić nie resetem, ale działaniem sędziów wybranych zgodnie z prawem. Oni po prostu muszą zacząć orzekać. I to jest ten moment, w którym mamy szansę na odbudowanie Trybunału.
Przedruk z portalu wyborcza.pl

Share This Article
PoPrawny
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.