Strona główna / Szczypta soli / Ilu mamy bezdomnych?

Ilu mamy bezdomnych?

Ogólnopolskie liczenie osób w kryzysie bezdomności. Rzecznik pyta MRPiPS o szczegóły

  • W nocy z 28 na 29 lutego 2024 r. planowane jest badanie liczby osób w kryzysie bezdomności
  • Rzecznik z zadowoleniem przyjął tę informację, ponieważ rzetelna diagnoza zjawiska bezdomności to kluczowe narzędzie umożliwiające rozwiązywanie tego problemu i zapobieganie mu
  • RPO pyta Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o szczegóły badania. Wskazuje na zastrzeżenia dotyczące m.in. zbyt wąskiej definicji osoby w kryzysie bezdomności oraz sposobu uwzględnienia sytuacji osób mieszkających na terenie ogródków działkowych

Przeciwdziałanie bezdomności to temat, którym Rzecznik Praw Obywatelskich zajmuje się od wielu lat. W Biurze RPO działa Komisja Ekspertów ds. Przeciwdziałania Bezdomności, której celem jest monitorowanie problemów związanych z sytuacją osób w kryzysie bezdomności i promowanie dobrych rozwiązań w zakresie przeciwdziałania bezdomności, w tym sygnalizowanie koniecznych działań administracji publicznej oraz zmian legislacyjnych.     

RPO z zadowoleniem przyjął informację o planach przeprowadzenia badania liczby osób w kryzysie bezdomności w nocy z 28 na 29 lutego 2024 r. Nie ulega wątpliwości, że jednym z kluczowych narzędzi umożliwiających rozwiązywanie problemu bezdomności i zapobieganie mu jest rzetelna diagnoza tego zjawiska. Badania takie powinny prowadzić do identyfikacji wszelkich rodzajów bezdomności, określać jej skalę oraz charakter problemów i potrzeb ludzi nią dotkniętych, a także wskazywać bariery, jakie napotyka się przy wychodzeniu z bezdomności. 

Kwestia ta była tematem ostatniego posiedzenia Komisji Ekspertów ds. Przeciwdziałania Bezdomności 19 stycznia 2024 r. Na podstawie dyskusji Rzecznik zwraca się do minister rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszki Dziemianowicz-Bąk o następujące informacje:

  • czy, ewentualnie w jakim zakresie, w przygotowaniu aktualnego badania Ministerstwo uwzględniło poprzednie uwagi i postulaty RPO w przygotowaniu procedury i kwestionariusza,
  • czy i w jakim zakresie Ministerstwo uwzględniło rekomendacje zawarte w publikacji „Pokonać bezdomność 2023. Deinstytucjonalizacja usług, profilaktyka w gminach, badania populacji”.

RPO zapoznał się z opublikowanymi na stronie internetowej resortu ogólnymi wskazówkami odnośnie do sposobu realizacji badania

Wyraził satysfakcję ze wskazania, jako jednego z celów badania, ustalenia liczby osób w kryzysie bezdomności niebędących obywatelami polskimi. W kwestionariuszu wyróżniono obywatelstwo ukraińskie. Nie ulega wątpliwości, że wojna w Ukrainie powoduje, że wiele osób z tego kraju, które znalazły się na terytorium RP jest zagrożonych bezdomnością. Z aprobatą należy odnieść się także do uwzględnienia obywateli innych państw, w tym pozaeuropejskich. Z doświadczeń osób zajmujących się problematyką bezdomności wynika bowiem, że liczba takich osób systematycznie wzrasta. 

Uwagi Rzecznika

Zastrzeżenia RPO budzi natomiast posługiwanie się w badaniu zbyt wąską definicją osoby bezdomnej z art. 6 pkt 8 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Nie uwzględnia ona zjawiska tzw. bezdomności ukrytej, a tym samym nie umożliwia zdiagnozowania skali i przyczyn tego zjawiska. Wskazane jest uwzględnienie w badaniach populacji wszystkich osób w spektrum bezdomności  – zgodnie z Europejską Typologią Bezdomności i Wykluczenia Mieszkaniowego ETHOS. 

Monitorując skalę lub strukturę bezdomności, należy uwzględnić wszystkie osoby, do których ta sytuacja życiowa może się odnosić. Badanie powinno więc obejmować osoby doświadczające bezdomności, zagrożone bezdomnością oraz wychodzące z bezdomności. Te grupy powinny zostać zdefiniowane i zauważone w badaniach, aby na podstawie zebranych danych można było formułować rekomendacje dla rozwiązań systemowych. Takie podejście obejmowałoby zatem wszystkie osoby w sytuacjach bezdomności ujętych w Europejskiej Typologii Bezdomności i Wykluczenia Mieszkaniowego ETHOS, w tym osoby zakwaterowane w ośrodkach dla uchodźców i imigrantów czy osoby opuszczające zakłady karne i placówki wychowawcze, a także osoby wychodzące z bezdomności w różnego rodzaju programach mieszkaniowych.

Kolejne zastrzeżenia odnoszą się do sposobu uwzględnienia sytuacji osób mieszkających na terenie ogródków działkowych. W ogólnych wskazówkach dotyczących badania wskazano, że „należy zwrócić szczególną uwagę na sytuację osób przebywających na ogródkach działkowych. W przypadku stwierdzenia, iż osoby te od dłuższego czasu mieszkają w warunkach zbliżonych do mieszkalnych, nie należy ich obejmować badaniem i uwzględniać jako osoby bezdomne”. Niestety nie sprecyzowano, co oznacza termin „warunki zbliżone do mieszkalnych” oraz nie uwzględniono ustawowego zakazu zamieszkiwania na terenie rodzinnych ogrodów działkowych.

Rzecznik zwraca także uwagę na wagę właściwej agregacji zebranych danych – nie tylko w zbiorczej tabeli, do czego Ministerstwo zobowiązuje gminy teraz, ale również na poziomie indywidualnego kwestionariusza. Oznacza to, że gminy musiałyby wprowadzić do programu elektronicznego dane z każdego indywidualnego kwestionariusza – zebrać papierowe ankiety od osób, które je wypełniały lub koordynowały ich wypełnianie i wprowadzić dane. Pozwoliłoby to na przeprowadzenie bardziej szczegółowych i zróżnicowanych analiz statystycznych np. sprawdzenia czy osoby długotrwale bezdomne w większym stopniu niż osoby o krótszym stażu mają problemy zdrowia psychicznego, czy rodzaj sytuacji mieszkaniowej koreluje z potrzebami itd. Wydaje się uzasadnione, aby Ministerstwo rekomendowało gminom taką opcję, jeśli znajdą na to środki i możliwości organizacyjne. 

Marcin Wiącek podkreśla również, że według ekspertów Komisji ds. Przeciwdziałania Bezdomności dotychczas brak jest informacji o programie i sposobie prowadzenia szkoleń na temat sposobu przeprowadzenia badania, co wydaje się niepokojące, biorąc pod uwagę bardzo krótki czas. 

Rzecznik prosi Minister o stanowisko i informacją na temat ewentualnych planowanych działań.         

Poprzednie wystąpienia RPO

Od 2016 r. Rzecznik wspólnie z Komisją występował do ministrów odpowiedzialnych za politykę społeczną i pomoc socjalną w sprawie tzw. ogólnopolskiego liczenia osób bezdomnych. 

W wystąpieniu z 2 grudnia 2016 r. Rzecznik przedstawił szczegółowe uwagi dotyczące metodologii badania liczby osób w kryzysie bezdomności. Sformułował rekomendacje, które w ocenie jego i ekspertów z Komisji mogą w znaczący sposób wpłynąć na jakość i rzetelność badań oraz wiarygodność zebranych wyników i ich przydatność dla dalszego diagnozowania zjawiska bezdomności w Polsce. W ocenie RPO rekomendacje te pozostają aktualne. 

Z kolei w wystąpieniu z 29 listopada 2018 r. RPO odwołał się do uwag i rekomendacji przekazanych ówczesnej Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przez Ogólnopolską Federację na Rzecz Rozwiązywania Problemu Bezdomności, a także propozycji wzoru kwestionariusza do badania socjodemograficznego, opublikowanego na stronie na stronie internetowej www.czynajpierwmieszkanie.pl. Prosił o ich uwzględnienie przy organizacji najbliższego badania. 

W ostatnim wystąpieniu z 9 grudnia 2022 r. Rzecznik akcentował potrzebę uwzględnienia w badaniu także uchodźców z Ukrainy i innych państw, którzy doświadczają bezdomności w Polsce.

Sprawdź także

Bezzasadny pozew

Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił w czwartek – jako bezzasadny- pozew kandydata do rady miasta …