PoPrawny Poznański serwis prawny
Powiązane artykuły
Projekt ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa został przesłany do wybranej grupy organizacji pozarządowych 23 grudnia 2025 r. w późnych godzinach popołudniowych. Wskazany w nim termin konsultacji to 2 stycznia 2026 r. Oznacza to, że na konsultacje społeczne dokumentu, który reguluje status prawny niemal miliona Ukraińców i Ukrainek przebywających w Polsce i zmienia dziewięć obowiązujących ustaw, rządzący przeznaczyli cztery dni robocze, w okresie świąteczno-noworocznym.
Razem z innymi organizacjami społecznymi wyrażamy stanowczy sprzeciw wobec przyjętego trybu prowadzenia konsultacji publicznych. Jest to działanie obniżające jakość prawa przyjmowanego w Polsce, które łamie regulamin Rady Ministrów i lekceważy głos społeczeństwa i samych zainteresowanych, których mają dotyczyć zmiany w prawie.
Zgodnie z § 36 ust. 1 Regulaminu pracy Rady Ministrów projekty ustaw podlegają obowiązkowym uzgodnieniom, opiniowaniu oraz konsultacjom publicznym, które nie mają charakteru fakultatywnego ani czysto formalnego. Jednocześnie § 40 ust. 3 pkt 1 Regulaminu jednoznacznie stanowi, że termin na zajęcie stanowiska w konsultacjach nie może być krótszy niż 21 dni. Odstępstwo od tej zasady dopuszczalne jest wyłącznie w wyjątkowych przypadkach i wymaga szczegółowego uzasadnienia.
W tym przypadku standard ten został rażąco naruszony:
- termin konsultacji został rażąco skrócony poniżej 21 dni,
- skrócenie to przypada na okres dni ustawowo wolnych od pracy,
- brak jest publicznie dostępnego, szczegółowego uzasadnienia odstępstwa od standardu regulaminowego.
Argument, że pośpiech ten wynika z potrzeby, aby projekt ten wszedł w życie 5 marca, nie wydaje się rzetelnym uzasadnieniem – potrzeba zmiany przepisów jest oczywista co najmniej od ostatniej nowelizacji we wrześniu.
Organizowanie pozornych konsultacji, pozbawionych realnego wpływu na dalsze prace legislacyjne podważają zaufanie społeczne i osłabia fundamenty demokratycznego procesu stanowienia prawa – mimo to jest regularnie praktykowane przez rząd.
Pełen tekst apelu znajduje się poniżej.
Sygnatariusze:
- Centrum ds. Katastrof i Klęsk Żywiołowych TRATWA
- European Fem Institute
- Federacja Bezpieczna Żywność
- Fundacja Akceptacja
- Fundacja Aktywna Integracja
- Fundacja „Alians Młodzieży Ukraińskiej „24 sierpnia” (24/08)”
- Fundacja Ashoka Innowatorzy dla Dobra Publicznego
- Fundacja Asymetryści
- Fundacja dla Wolności
- Fundacja Dom tam gdzie Ty
- Fundacja Feminoteka
- Fundacja Flame
- Fundacja Folkowisko
- Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej
- Fundacja Inicjatywa Dom Otwarty
- Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych
- Fundacja Jaw Dikh
- Fundacja J.&G. Ukrainski Foundation
- Fundacja Kuchnia Konfliktu
- Fundacja Łódzki Szlak Kobiet
- Fundacja Ocalenie
- Fundacja Odpowiedzialna Polityka
- Fundacja Pallium for Ukraine
- Fundacja Pole Dialogu
- Fundacja Polskie Forum Migracyjne
- Fundacja Pomocy Wzajemnej „Barka”
- Fundacja Rodzic w mieście
- Fundacja SOK
- Fundacja TKANKA
- Fundacja To Proste
- Fundacja Ukraina
- Fundacja „Ukraiński Dom”
- Fundacja Widowisk Masowych
- Fundacja Wspierania Kultury i Języka Polskiego im. M. Reja
- Fundacja W Stronę Dialogu
- Fundacja Wymiany Kulturowej toTU toTAM
- Fundacja ZUSTRICZ
- Green REV Institute
- Helsińska Fundacja Praw Człowieka
- Hope Harmony Foundation
- Inicjatywa „Nasz Rzecznik”
- Instytut Spraw Publicznych
- Klub Inteligencji Katolickiej
- Komitet Obrony Demokracji
- Local Girls Movement
- NOMADA Stowarzyszenie na Rzecz Integracji Społeczeństwa Wielokulturowego
- Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych
- Podlaskie Ochotnicze Pogotowie Humanitarne
- Polska Akcja Humanitarna
- Rubikus HelpUA
- Stowarzyszenie „Cała Naprzód”
- Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA
- Stowarzyszenie Homo Faber
- Stowarzyszenie Interwencji Prawnej
- Stowarzyszenie Jesteśmy Razem
- Stowarzyszenie Klon/Jawor
- Fundacja Leny Grochowskiej
- Stowarzyszenie Lepsza Demokracja
- Stowarzyszenie MOST
- Stowarzyszenie Mudita
- Stowarzyszenie „NIGDY WIĘCEJ”
- Stowarzyszenie No To Ci Pomogę
- Stowarzyszenie Nowa Idea
- Śląskie Forum Organizacji Pozarządowych KAFOS
- Wielkopolski Kongres Kobiet
- Związek Ukraińców w Polsce
Opinia HFPC dotycząca tzw. ustawy wygaszającej pakiet pomocy uchodźcom z Ukrainy
Mimo zdumiewającego terminu wyznaczonego organizacjom społecznym na zgłoszenie uwag, który może sugerować pozorność konsultacji publicznych i który został oprotestowany także przez HFPC, Fundacja zdecydowała się przedstawić w wyznaczonym terminie skróconą opinię dot. tzw. ustawy wygaszającej, aby zasygnalizować niezgodności niektórych proponowanych w projekcie regulacji z przepisami prawa UE.
Pozorne konsultacje w sprawie kluczowej regulacji
Helsińska Fundacja Praw Człowieka krytycznie ocenia sposób przeprowadzenia konsultacji publicznych projektu tzw. ustawy wygaszającej rozwiązania wynikające ze specustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Projekt został przekazany organizacjom pozarządowym 23 grudnia 2025 r., a termin na zgłaszanie uwag wyznaczono na 2 stycznia 2026 r., co w praktyce oznaczało jedynie cztery dni robocze na analizę obszernej i niezwykle istotnej regulacji. Taki tryb konsultacji ma charakter pozorny i podważa realny udział społeczeństwa obywatelskiego w procesie legislacyjnym, mimo że projekt dotyczy stabilności i bezpieczeństwa niemal miliona uchodźców wojennych z Ukrainy. Dołączyliśmy do apelu organizacji społeczeństwa obywatelskiego, wyrażającego sprzeciw dla takiego sposobu prowadzenia konsultacji.
Mylący charakter ustawy i brak realnego „wygaszenia”
Fundacja zwraca uwagę, że tytuł projektu ustawy jest mylący. Wbrew zapowiedziom, projekt nie wygasza większości rozwiązań specustawy, lecz przenosi je do ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP. Oznacza to formalną zmianę podstawy prawnej, przy zachowaniu częściowej ciągłości ochrony po 4 marca 2026 r. Samo „wygaszanie” ma więc w dużej mierze charakter pozorny, co może wprowadzać w błąd osoby korzystające z ochrony czasowej.
Ryzyko niezgodności z prawem UE
Najpoważniejsze zastrzeżenia HFPC dotyczą zgodności projektowanych przepisów z prawem Unii Europejskiej, w szczególności z Dyrektywą 2001/55/WE. Projekt przewiduje automatyczne wygaszenie ochrony czasowej m.in. w przypadku niezłożenia wniosku o nadanie numeru PESEL UKR w ciągu 14 dni od przekroczenia granicy lub niepotwierdzenia tożsamości do 31 sierpnia 2026 r. Tymczasem prawo UE jasno wskazuje, że ochrona czasowa wygasa wyłącznie z mocy decyzji Rady UE albo po upływie maksymalnego okresu jej obowiązywania. Brak rejestracji lub dokumentów nie może stanowić podstawy do utraty ochrony, a projektowane rozwiązania wykraczają poza katalog przesłanek przewidzianych w prawie unijnym.
Ograniczenie pomocy i niewystarczająca ochrona grup wrażliwych
Fundacja krytycznie ocenia także propozycję ograniczenia pomocy w postaci zakwaterowania zbiorowego lub świadczeń pieniężnych do 60 dni od wjazdu do Polski. Tak krótki okres może być niewystarczający dla osób uciekających przed wojną i grozić wykluczeniem społecznym, a nawet bezdomnością. Choć projekt przewiduje wyjątki dla tzw. grup wrażliwych, ich katalog jest zdaniem HFPC zbyt wąski. Fundacja postuluje m.in. rozszerzenie ochrony na rodziny wielodzietne oraz osoby, które doświadczyły tortur lub przemocy. Zgodnie z prawem UE państwo ma obowiązek zapewnić takim osobom nie tylko opiekę medyczną, lecz także inne formy niezbędnego wsparcia, w tym odpowiednie zakwaterowanie.
Apel o rzetelny dialog
Helsińska Fundacja Praw Człowieka apeluje o przeprowadzenie rzeczywistych, pogłębionych konsultacji publicznych oraz uwzględnienie doświadczeń organizacji pracujących bezpośrednio z osobami uchodźczymi. Tylko dialog i zgodność z prawem UE mogą zapewnić, że nowe regulacje będą skuteczne, humanitarne i zgodne z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka.
