Finansowanie pomostowe
Strona główna / Temida w Polsce, Europie i na Świecie / Rzetelny biegły to filar sądu

Rzetelny biegły to filar sądu

Równy dostęp do niezawisłych sądów, do rzetelnych ekspertyz biegłych sądowych to jeden z filarów przestrzegania praw człowieka. Rolę biegłych ocenił Prezes Najwyższej Izby Kontroli Krzysztof Kwiatkowski podczas II Kongresu Praw Obywatelskich w Warszawie. Prezes NIK wziął udział w panelu dyskusyjnym: ”Konieczne zmiany w systemie biegłych sądowych”. Kongres zorganizował Rzecznik Praw Obywatelskich we współpracy z Organizacją Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

Prawa człowieka to ludzka godność. Nie można się ich zrzec, są niezależne od władzy i nie mogą być przez nią dowolnie regulowane. Obowiązują niezależnie od potwierdzenia ich przez władze. Obejmują każdą dziedzinę życia człowieka. Gwarancje formalne obejmują m. in. prawo do rzetelnego sądu.

Prezes NIK Krzysztof Kwiatkowski podczas Kongresu powiedział, że udział biegłych w postępowaniach przygotowawczych i sądowych, a zwłaszcza czas oczekiwania na opinie, ich jakość oraz koszt, mają istotne znaczenie dla prawidłowości i sprawności działania wymiaru sprawiedliwości.

Prezes NIK Krzysztof Kwiatkowski zabiera głos w debacie

– Praktyka wymiaru sprawiedliwości wskazuje, że dowód z opinii biegłego ma szczególne znaczenie w procesie, nierzadko przesądzając o treści wyroku. Szczególnie w sprawach karnych nierzetelna opinia może mieć decydujący wpływ na sytuację oskarżonego – powiedział Prezes NIK.

Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich wielokrotnie zwracał uwagę Ministerstwu Sprawiedliwości, że szczególnie w sprawach karnych nierzetelna opinia może mieć decydujący wpływ na sytuację oskarżonego.  Już w 2015 r. NIK stwierdziła po kontroli, że model funkcjonowania biegłych w wymiarze sprawiedliwości nie gwarantował powoływania najlepszych ekspertów, którzy terminowo wydawali merytoryczne i rzetelne opinie. Kontrolerzy przeprowadzili ankietę wśród sędziów, prokuratorów i ekspertów. Analiza jej wyników pokazała, że brakowało przede wszystkim skutecznej procedury weryfikowania kompetencji kandydatów na biegłych sądowych, a w niektórych specjalnościach także samych kandydatów. To z kolei wpływało na przewlekłość postępowań, a tym samym na realizację prawa obywateli do rzetelnego procesu w rozsądnym terminie. Zmienne koncepcje i wolne tempo prac legislacyjnych powodowały, iż mimo krytycznych ocen, Minister Sprawiedliwości utrzymywał niefunkcjonalny model działania biegłych, niezapewniający powoływania w postępowaniach sądowych osób w pełni gwarantujących wydawanie rzetelnych i terminowych opinii. Obowiązujące przepisy nie dawały gwarancji wpisywania na listy biegłych osób o najwyższych kwalifikacjach zawodowych. Nieuregulowana była kwestia weryfikacji kwalifikacji biegłych ubiegających się o kolejne pięcioletnie kadencje – na listach biegłych NIK zidentyfikowała osoby ustanowione jeszcze w latach 60. i 70. minionego stulecia. Wielość dziedzin (specjalności), w których ustanawiani byli biegli, obiektywnie utrudniała weryfikację ich kompetencji. Sprawdzanie kwalifikacji kandydata na biegłego sądowego ograniczało się do strony formalnej, przede wszystkim z uwagi na brak realnych mechanizmów takiej weryfikacji oraz wiedzy specjalistycznej sędziów dokonujących tej oceny. W odniesieniu do instytucji naukowej lub specjalistycznej nie określono wymogów, które musiałaby ona spełniać, np. jakiejś formy certyfikacji.

Uczestnicy debaty

Mimo rosnących z roku na roku wydatków na biegłych (w 2014 r. wyniosły prawie 200 mln zł) brakuje wciąż zmian w prawie, które określiłyby precyzyjnie status biegłych i ich kompetencje.  W 2016 r. w ustawie prawo o ustroju sądów powszechnych wprowadzono przepis gwarantujący ochronę prawną przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych. Do dziś brak jest jednak narzędzi, które pozwoliłyby na efektywny dobór biegłych i nadzór nad terminowością i rzetelnością ich pracy. Chodzi głównie o centralny rejestr biegłych oraz rejestr ich opinii.

II Kongres Praw Obywatelskich, w którym uczestniczył prezes NIK Krzysztof Kwiatkowski poświęcony był wyzwaniom w zakresie ochrony praw człowieka i obywatela w Polsce, zagwarantowanych w Konstytucji oraz ratyfikowanych przez nasz kraj traktatach międzynarodowych.  W Kongresie uczestniczyli politycy, przedstawiciele organizacji pozarządowych, świata nauki, wymiaru sprawiedliwości, dziennikarze, aktywiści społeczni.

Interwencja RPO u premiera w sprawie projektu ustawy o biegłych sądowych

2018-12-17
  • Sędziowie zbyt często opierają rozstrzygnięcia wyłącznie na opinii biegłych sądowych, bez ich samodzielnej i krytycznej analizy 
  • Zdaniem RPO całościowa ustawa o biegłych sądowych zapewniłaby właściwe gwarancje konstytucyjnego prawa do sądu
  • Ministerstwo Sprawiedliwości milczy na temat ustawy, choć ponad dwa lata temu informowało o rozpoczęciu prac nad projektem
  • Wobec tego  Rzecznik zwrócił się do Prezesa Rady Ministrów, który  zobowiązał ministra do odpowiedzi    

W ostatnich latach Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie zwracał się do Ministra Sprawiedliwości w sprawie pilnej potrzeby uchwalenia kompleksowej ustawy o biegłych sądowych. Chodzi o  zapewnienie obywatelom właściwej gwarancji prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji).

Opinie biegłych często decydują o wyroku

Opinie biegłych są niezwykle przydatne dla ustalenia okoliczności, które są niemożliwe dla sądu czy prokuratora z uwagi na konieczność posiadania wiedzy specjalistycznej. W praktyce dowód ten często jest oceniany przez sędziów jako rzetelny i niebudzący wątpliwości oraz przesądza o  rozstrzygnięciu procesu.

Nie kwestionując w żaden sposób roli i znaczenia opinii biegłych w postępowaniu przed sądami, Rzecznik uważa, że zarówno w ocenie obywateli, jak i jego własnej, sędziowie zbyt często opierają rozstrzygnięcia wyłącznie na opinii biegłych sądowych – bez podejmowania ich samodzielnej i  krytycznej analizy.

Czasami sądy, zamiast opierać się na własnej wiedzy i doświadczeniu, bezrefleksyjnie zdają się na opinie biegłych, nawet gdy jest ona niepełna. Zdarza się, że sędziowie pytają biegłych nie tylko o fakty, ale też o rozstrzygnięcia prawne. Bywa, że przerzucają na biegłych prowadzenie postępowania dowodowego.

Prowadzi to do sytuacji, gdy błędy biegłych wpływają na ocenę materiału dowodowego, na którym później sąd opiera się, orzekając o winie i karze. Na podstawie błędnej opinii sąd może również popełnić błąd polegający na wymierzeniu kary niewspółmiernej do rzeczywistego udziału oskarżonego w danym przestępstwie.

Rzecznik powoływał się m.in. na wyniki kontroli Najwyższej Izby Kontroli – „Funkcjonowanie biegłych w wymiarze sprawiedliwości”, raport pt. „Biegli sądowi w Polsce” wydany przez Helsińską Fundację Praw Człowieka oraz raport pt. „Ocena kompetencji biegłych sądowych. Oczekiwania i rekomendacje” projektu badawczego Forensic Watch. W publikacjach tych również wyrażano opinię o konieczności jak najszybszego wprowadzenia kompleksowej ustawy o biegłych sądowych.

Resort w 2016 r. zapowiadał prace nad projektem

Z korespondencji w sprawie między RPO a Ministrem Sprawiedliwości wynika, że resort – dostrzegając problemy związane z funkcjonowaniem biegłych – podjął decyzję o rozpoczęciu prac nad odpowiednim projektem.  Rzecznik został poinformowany o wstępnym etapie prac w piśmie podsekretarza stanu w MS z 8 sierpnia 2016 r.

Ustawa ma uwzględniać kwestie powoływania oraz weryfikacji kwalifikacji biegłych w celu zapewnienia obywatelom dostępu do ekspertów o najwyższych kwalifikacjach merytorycznych i etycznych. Ponadto resort wskazał, iż w ówczesnym terminie nie było możliwe określenie daty zakończenia prac nad projektem, ponieważ nie został on zgłoszony do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów z zakreślonym terminem realizacji.

Od tego czasu upłynęły już dwa lata, a Ministerstwo w dalszym ciągu nie przedstawiło jakiejkolwiek informacji na temat etapu prac . Dlatego w maju 2018 r. Adam Bodnar ponownie zwrócił się do ministra z apelem o przyspieszenie prac nad ustawą o biegłych sądowych. Wystąpił tez o informację na temat planowanego terminu zakończenia prac legislacyjnych. Odpowiedzi nie było.

– Zwracam się do Pana Premiera z apelem o przyspieszenie prac nad ustawą o biegłych sądowych. Proszę jednocześnie o informację na temat planowanego terminu zakończenia rządowych prac legislacyjnych dotyczących tej ustawy – napisał Adam Bodnar w wystąpieniu do Mateusza Morawieckiego z początków grudnai 2018 r..

Szef kancelarii premiera przesłał już to pismo Ministrowi Sprawiedliwości, z prośbą o udzielenie odpowiedzi Rzecznikowi

 

Sprawdź także

Europa to Wartości i Prawo

Ministrowie spraw zagranicznych Niemiec i Francji Heiko Maas i Jean-Yves Le Drian zareagowali na czwartkowy …