PoPrawny Poznański serwis prawny
Powiązane artykuły
W dniach 3 listopada oraz 1 i 15 grudnia 2016 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka opublikował decyzje dotyczące funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w Polsce, zatwierdzające jednostronne deklaracje Rządu oraz zawarte ze skarżącymi ugody, w których analizował zasadność zarzutu naruszenia art. 2 oraz 3 Konwencji w związku z nierzetelnym
śledztwem mającym na celu wyjaśnienie okoliczności popełnienia przestępstwa stanowiącego poważne naruszenie praw człowieka, art. 3 Konwencji w związku z osadzeniem w warunkach przeludnienia, art. 5 ust. 1 i 4 Konwencji w związku z bezprawnym pozbawieniem wolności osoby chorej psychicznie, a także w związku z brakiem zapewnienia skutecznej procedury umożliwiającej kwestionowanie zasadności pozbawienia wolności oraz art. 6 ust. 1 Konwencji w związku z ograniczeniem dostępu do sądu.
DECYZJE DOTYCZĄCE ZARZUTU NARUSZENIA PROCEDURALNYCH ASPEKTóW ART. 2 I 3 KONWENCJI
Decyzje, w których Trybunał analizował zarzucane przez skarżących naruszenie art. 2 i 3 Konwencji z uwagi na nierzetelne śledztwo w sprawach wyjaśniania okoliczności śmierci ich bliskich bądź przekroczenia uprawnień przez funkcjonariuszy państwowych zostały wydane w sprawach Iwanowicz przeciwko Polsce (skarga nr 3148/14), Gruszka przeciwko Polsce (skarga nr 16009/12) oraz Wygoda przeciwko Polsce (skarga nr 6738/12). W sprawie Iwanowicz przeciwko Polsce skarżący zarzucił, że śledztwo w sprawie śmierci jego matki nie doprowadziło do ustalenia przyczyny oraz dokładnego czasu jej śmierci, a także do pociągnięcia do odpowiedzialności winnego tym zaniedbaniom personelu szpitalnego. Trybunał nie przychylił się do powyższych zarzutów. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wskazał, że w ramach przeprowadzonego w sprawie śledztwa przesłuchano lekarzy, pielęgniarki, a także innych pracowników szpitala. Ponadto zabezpieczono dokumentację medyczną dotyczącą matki skarżącego oraz zasięgnięto opinii zakładu medycyny sądowej. Z przedstawionej przez ten zakład opinii nie wynikało, aby personel szpitala, w którym przebywała matka skarżącego, dopuścił się zaniedbania w jej leczeniu. Trybunał podkreślił także, że przedmiotowe śledztwo trwało zaledwie 9 miesięcy, w związku z czym nie można uznać, aby było prowadzone przewlekle. W konsekwencji Trybunał stwierdził, że przedmiotowa skarga jest oczywiście nieuzasadniona w związku z czym na podstawie art. 35 ust. 3a i 4 Konwencji podlega odrzuceniu. W sprawie Gruszka przeciwko Polsce skarżący zarzucił naruszenie art. 2 i 3 Konwencji w związku z przekroczeniem uprawnień przez funkcjonariuszy Policji w ramach prowadzonej przez nich operacji, w trakcie której postrzelono skarżącego oraz w związku z nierzetelnym śledztwem prowadzonym w tej sprawie. Tytułem słusznego zadośćuczynienia Rząd zobowiązał się zapłacić skarżącemu kwotę 44 000 zł. Decyzja w sprawie Wygoda przeciwko Polsce dotyczyła zarzutu nierzetelnego śledztwa prowadzonego w sprawie narażenia córki skarżących na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu poprzez jej błędne zdiagnozowanie i zaniechanie stosownego leczenia. W konsekwencji córka skarżących nie rozwijała się prawidłowo i zmarła w wieku 8 lat. Rzeczone śledztwo trwało od stycznia 2006 roku do lutego 2013 roku. W ramach przedmiotowego postępowania skarżący dwukrotnie występowali ze skargą na przewlekłość postępowania jednakże ich skargi nie zostały uwzględnione. Ostatecznie śledztwo umorzono w marcu 2013 roku. W skardze do Trybunału skarżący zarzucili naruszenie art. 2 Konwencji w jego aspekcie proceduralnym z uwagi na niewyjaśnienie przez władze krajowe przyczyn śmierci ich córki. Przedkładając jednostronną deklarację w przedmiotowej sprawie Rząd zobowiązał się zapłacić na rzecz skarżących tytułem słusznego zadośćuczynienia kwotę 12 500 euro. Przedstawiając informację w zakresie przedmiotowych decyzji pragniemy przypomnieć, iż aby postępowanie mające na celu wyjaśnienie okoliczności popełnienia przestępstwa, stanowiącego jednocześnie poważne naruszenie praw człowieka mogło być uznane za zgodne z obowiązkami proceduralnymi wynikającymi z poszczególnych postanowień Konwencji musi być skuteczne. Z kolei o skuteczności można mówić wówczas, gdy śledztwo jest adekwatne, dokładne, prowadzone w sposób bezstronny i niezależny, zostanie przeprowadzone w sposób niezwłoczny i pod nadzorem publicznym. Wymóg dokładności spełnia takie śledztwo, które jest wystarczające co do zakresu i obejmuje wszelkie okoliczności sprawy, łącznie ze szczególną motywacją sprawcy. Powinno również być w stanie zidentyfikować wszelkie zaniedbania o charakterze systemowym, które doprowadziły do naruszenia. Obejmuje to podjęcie wszelkich rozsądnych kroków w celu zabezpieczenia istotnych dowodów, które powinny być ocenione w sposób dokładny, spójny i obiektywny. Ponadto, osoby prowadzące śledztwo winny być bezstronne i niezależne od osób zaangażowanych w wydarzenia stanowiące jego przedmiot. Śledztwo, by mogło być uznanym za skuteczne, musi być również wszczęte niezwłocznie, w celu uzyskania możliwie największej ilości dowodów dobrej jakości, a także musi być ukończone w rozsądnym terminie i być prowadzone z niezbędną starannością. Wymóg rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie odnosi się nie tylko do etapu śledztwa, lecz całości postępowania, a więc również do postępowania jurysdykcyjnego.
DECYZJE DOTYCZĄCE ZARZUTU OSADZENIA W WARUNKACH PRZELUDNIENIA
Decyzje w sprawach Czerepski przeciwko Polsce (skarga nr 78037/14) oraz Dzideczek przeciwko Polsce (skarga nr 10493/15) dotyczyły zarzutu naruszenia art. 3 Konwencji w związku z niewłaściwymi warunkami osadzenia, w szczególności panującym w polskich jednostkach penitencjarnych przeludnieniem. Tytułem słusznego zadośćuczynienia Rząd zobowiązał się zapłacić skarżącym kwoty 3 500 zł oraz 14 000 zł. W kontekście powyższych decyzji podkreślić należy, że problem, którego dotyczyły skargi złożone w wymienionych sprawach ujawnił się w szeregu innych spraw polskich rozstrzyganych przez Trybunał i odnosił się do kwestii zjawiska przeludnienia, jakie występowało w polskich jednostkach penitencjarnych. O ile bowiem przypadki ?typowej? brutalności służb więziennych mają w Polsce charakter wyjątkowy (sprawa Iwańczuk przeciwko Polsce, skarga nr 25196/94), o tyle skargi na warunki więzienne (zwłaszcza zaś przeludnienie cel oraz braki opieki medycznej) uznać należy za liczne. W sprawie Orchowski przeciwko Polsce (skarga nr 17885/04) Trybunał stwierdził, że nieprawidłowe zarządzanie systemem penitencjarnym doprowadziło do przeludnienia w więzieniach i aresztach. Stan ten utrzymywał się przez wiele lat i urósł, w ocenie Trybunału, do rangi problemu systemowego. Warto przypomnieć, iż w dawnym orzecznictwie tradycyjne podejście wymagało istnienia intencji nieludzkiego lub poniżającego traktowania, a to wykluczało sytuacje, gdy nawet najlepsza wola konkretnych funkcjonariuszy więziennych nie mogła zmienić ogólnego obrazu funkcjonowania więziennictwa. Dopiero w 2000 roku w przełomowym wyroku w sprawie Kudła przeciwko Polsce (skarga nr 30210/96) stwierdzono, że art. 3 ?wymaga od państwa zapewnienia, aby osoba aresztowana przebywała w warunkach odpowiadających godności ludzkiej, aby sposób i metody wykonywania pozbawienia wolności nie poddawały tej osoby niedoli lub ciężarom, których intensywność przekracza nieunikniony poziom cierpienia, inherentnie przynależny uwięzieniu, aby ? biorąc pod uwagę praktyczne wymagania pozbawienia wolności ? jej zdrowie i samopoczucie były chronione w sposób adekwatny?. Na kanwie powyższych spraw szczególnie aktualnym pozostaje problem właściwej kompensaty w związku z osadzeniem w warunkach przeludnienia na poziomie krajowym. Nieuwzględnianie przez sądy krajowe wypracowanych przez Trybunał w tym zakresie standardów poprzez oddalanie, bądź uwzględnienie jedynie w niewielkim zakresie, roszczeń skarżących osadzonych w warunkach przeludnienia, rodzi konieczność występowania przez stronę polską z deklaracjami jednostronnymi, a także zawierania licznych ugód z osobami składającymi do Trybunału w tym zakresie skargi indywidualne przeciwko Polsce.
DECYZJA DOTYCZĄCA ZARZUTU BEZPRAWNEGO POZBAWIENIA WOLNOSCI OSOBY CHOREJ PSYCHICZNIE
Decyzja w sprawie Skomorochow przeciwko Polsce (skarga nr 49424/12) dotyczyła zarzutu naruszenia art. 5 ust. 1 oraz 5 ust. 4 Konwencji w związku z bezprawnym pozbawieniem wolności w wyniku umieszczenia skarżącej, cierpiącej na schizofrenię paranoidalną, w Domu Pomocy Społecznej, a także niezapewnieniem jej procedury umożliwiającej kwestionowanie zasadności detencji. Trybunał uznał za zasadny jedynie zarzut bezprawnego pozbawienia wolności i w tym zakresie Rząd zobowiązał się zapłacić skarżącej tytułem słusznego zadośćuczynienia kwotę 20 000 zł. W odniesieniu natomiast do zarzutu naruszenia art. 5 ust. 4 Konwencji Trybunał podniósł, że pomimo braku wymogu w prawie krajowym dokonywania okresowej oceny legalności pozbawienia wolności osób chorych psychicznie procedura przewidziana w art. 41 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 roku o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. 2016. 546) została już w ramach wcześniejszych orzeczeń uznana za spełniającą kryteria skutecznego środka mającego przeciwdziałać bezprawnemu pozbawieniu wolności. Skarżąca nie była bowiem ubezwłasnowolniona całkowicie, w związku z czym w każdym czasie mogła występować o ustalenie zasadności kontynuowania detencji.
DECYZJA DOTYCZĄCA ZARZUTU OGRANICZENIA DOSTĘPU DO SĄDU
Decyzja w sprawie Piwoński przeciwko Polsce (skarga nr 69029/14) dotyczyła naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji w związku z pozbawieniem skarżącego dostępu do sądu na skutek odrzucenia – jako przedwczesnego – wniosku o sporządzenie uzasadnienia postanowienia. Postanowienie w przedmiocie odmowy sporządzenia uzasadnienia zostało doręczone skarżącemu już po upływie terminu do wniesienia apelacji. Tytułem słusznego zadośćuczynienia Rząd zobowiązał się zapłacić skarżącemu kwotę 8 000 zł.
Źródło: Ministersrwo Sprawiedliwosci