PoPrawny Poznański serwis prawny
Powiązane artykuły
Cztery lata temu Rosja rozpoczęła pełnoskalową inwazję na Ukrainę. Wojna trwa, a przemoc wobec cywilów osiągnęła alarmujący poziom. Ale zmieniło się coś jeszcze. Międzynarodowy porządek prawny, który miał chronić słabszych przed silniejszymi, jest demontowany. I nie tylko przez Rosję.
Coraz więcej państw – w tym te, które ten porządek budowały – traktuje instytucje międzynarodowe, takie jak ONZ, jak przeszkodę, którą można przecież ominąć, zapominając, że skuteczność prawa międzynarodowego zależy od konsekwentnego stosowania go.
Choć często przedstawiane jako zbiór abstrakcyjnych zasad, prawo międzynarodowe w rzeczywistości daje mniejszym państwom narzędzia, których pozbawia je świat oparty wyłącznie na sile, o czym mogła się nieraz przekonać Polska.
Bezkarność to nie cena pokoju. To zaproszenie do kolejnej wojny
Trwające negocjacje w sprawie zakończenia działań zbrojnych w Ukrainie budzą zastrzeżenia. Im bardziej są nieprzejrzyste, tym większe ryzyko, że „zawieszenie broni” stanie się synonimem amnestii, tym samym podważając międzynarodowy porządek prawny ustanowiony po II wojnie światowej, którego elementem jest odpowiedzialność karna sprawców zbrodni wojennych.
Skala zbrodni jest udokumentowana
Mechanizmy ONZ systematycznie dokumentują naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego i praw człowieka popełniane w związku z konfliktem w Ukrainie. Z ustaleń Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka wynika, że od 24 lutego 2022 r. do końca 2025 r. zginęło co najmniej 14 914 ukraińskich cywilów. Najwięcej ofiar odnotowano w 2022 r. (ok. 8400 osób). W 2025 r. ponownie odnotowano wzrost liczby zabitych – co najmniej 2514 cywilów, tj. o 31% więcej niż w 2024 r. i o 70% więcej niż w 2023 r.
Udokumentowano również setki przypadków tortur, przemocy seksualnej wobec osób przetrzymywanych przez siły rosyjskie – zarówno cywilów, jak i jeńców wojennych – a także przypadki egzekucji ukraińskich jeńców wojennych. Dane te pochodzą z regularnych, udokumentowanych raportów międzynarodowych instytucji monitorujących.
Polska ma narzędzia. Teraz musi ich użyć
Polskie organy ścigania przesłuchały ponad 3000 świadków spośród osób przybyłych z Ukrainy i zidentyfikowały blisko 40 zdarzeń noszących znamiona zbrodni wojennych, a także nazwiska sprawców. Ukraina zarejestrowała ponad 190 000 zbrodni wojennych – sama nie jest w stanie wszystkich rozliczyć.
Polska może wnieść realny wkład – i ma do tego narzędzia. Prawo międzynarodowe przewiduje, że najcięższe zbrodnie – zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości – mogą być ścigane przez każde państwo, niezależnie od miejsca ich popełnienia. To zasada jurysdykcji uniwersalnej. Jej sens jest prosty: są zbrodnie tak poważne, że każde państwo ma prawo i obowiązek pociągnąć sprawców do odpowiedzialności.
Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji Kodeksu karnego, który ma doprecyzować stosowanie tej zasady w polskim porządku prawnym. Wzywamy do szybkiego przyjęcia tych zmian – tak, by polskie sądy mogły skutecznie ścigać sprawców rosyjskich zbrodni.
Wsparcie dla osób pokrzywdzonych
Od początku inwazji Helsińska Fundacja Praw Człowieka dokumentuje relacje osób, które doświadczyły naruszeń prawa międzynarodowego, oraz udziela im wsparcia prawnego. Z naszych doświadczeń wynika, że osoby, które przeżyły tortury, przemoc seksualną lub bezprawne pozbawienie wolności, często napotykają trudności w dostępie do kompleksowej pomocy – prawnej, medycznej i psychologicznej.
Skuteczny system rozliczeń powinien być powiązany z realnym wsparciem dla osób pokrzywdzonych, tak aby postępowania karne nie były jedynie formalnym instrumentem, lecz elementem szerszego procesu przywracania sprawiedliwości i odbudowy życia.
Projekt nowelizacji przepisów dotyczących jurysdykcji uniwersalnej pozostaje przedmiotem prac legislacyjnych. Wzywamy Sejm do jego uchwalenia oraz do zapewnienia odpowiednich zasobów instytucjom odpowiedzialnym za prowadzenie postępowań.
Konsekwentne stosowanie prawa międzynarodowego oraz wzmacnianie mechanizmów odpowiedzialności za najcięższe zbrodnie leży w interesie państw takich jak Polska – zarówno z perspektywy bezpieczeństwa, jak i ochrony praw człowieka.
Źródło:HFPC
